بر من قلم قضا چو بی من رانند

خیام-رباعی شماره 70
بر من قلم قضا چو بی من رانند
پس نیک و بدش ز من چرا میدانند
دی بی من و امروز چو دی بی من و تو
فردا به چه حجتم به داور خوانند
معنی بیتهای شعر
بر من قلم قضا چو بی من رانند
پس نیک و بدش ز من چرا میدانند
اگر قلم تقدیر را بدون اختیار و دخالت من بر سرنوشت من میرانند، پس چرا نیکی و بدیِ کارهای مرا به من نسبت میدهند و مرا مسئول آن میدانند؟
دی بی من و امروز چو دی بی من و تو
فردا به چه حجتم به داور خوانند
دیروز بدون حضور من گذشت و امروز نیز مانند دیروز، بدون اختیار من و تو میگذرد؛ پس فردا با چه دلیل و حجتی مرا در پیشگاه داور خواهند خواند و بازخواست خواهند کرد؟
تفسیر کلی
شاعر در این رباعی از تقدیر الهی و نقش انسان در سرنوشت خویش پرسش میکند. اگر قضا و قدر بدون اختیار و حضور انسان بر زندگی او حکم براند، نسبت دادن نیکی و بدی به او و مسئول دانستنش در برابر کردار خود چه معنایی خواهد داشت. خیام با اشاره به ناتوانی انسان در تغییر گذشته و بیخبری از آینده، ابهام و ناپایداری زمان را برجسته میسازد. در پایان، پرسش از «داور» بیانگر دغدغهای عمیق درباره عدالت، اختیار و معیار بازخواست انسان در جهانی مقدر است.
نتیجهگیری
خیام در این رباعی با تأملی فلسفی، اختیار انسان و معنای پاداش و کیفر را به چالش میکشد و میپرسد اگر سرنوشت بیاختیار ما رقم خورده است، انسان بر چه اساسی پاسخگوی کردار خویش خواهد بود.



