از مال جهان ز کهنه و نو

ایرج میرزا – مثنوی شماره 3
نصیحت به فرزند
از مال جهان ز کهنه و نو
دارم پسری به نام خسرو
هر چند که سال او چهار است
پیداست که طفل هوشیار است
در دیده ی من چنین نماید
بر دیده ی غیر تا چه آید
هر چند که طفل زشت باشد
در چشم پدر بهشت باشد
آری مثل است که قَر نَبی
در دیده ی مادر است حسنا
هان ای پسر عزیز دلبند
بشنو ز پدر نصیحتی چند
ز این گفته سعادت تو جویم
پس یاد بگیر هر چه گویم
میباش به عمر خود سحرخیز
وز خواب سحرگهان بپرهیز
اندر نَفَس سحر نشاطی است
کان را با روح ارتباطی است
دریاب سحر کنار جو را
پاکیزه بشوی دست و رو را
صابونت اگر بوَد میسّر
بر شستن دست و رو چه بهتر
با حوله ی پاک خشک کن رو
پس شانه بزن به موی و ابرو
کن پاک و تمیز گوش و گردن
کاین کار ضرورت است کردن
تا آنکه به پهلویت نشینند
چرک گل و گوش تو نبینند
در پاکی دست کوش کز دست
دانند تو را چه مرتبت هست
چرکین مگذار بیخ دندان
کان وقت سخن شود نمایان
پیراهن خویش کن گزیده
هم شسته و هم اطو کشیده
کن کفش و کلاه با بروس پاک
نیکو بستُر ز جامهات خاک
در آینه خویش را نظر کن
پاکیزه لباس خود به بر کن
از نرم و خشن هر آنچه پوشی
باید که به پاکی اش بکوشی
گر جامه گلیم یا که دیباست
چون پاک و تمیز بود زیباست
چون غیر به پیش خویش بینی
انگشت مبر به گوش و بینی
دندان بر کس خلال منمای
ناخن بر این و آن مپیرای
در بزم چنان دهن مدرّان
کت قعر دهان شود نمایان
خمیازه کشید مینباید
طوری که به خَلق خوش نیاید
چون بر سر سفره ای نشستی
زنهار نکن دراز دستی
زان کاسه بخور که پیش دستست
بر کاسه ی دیگری مبر دست
دِه قوت ز بیش و کم شکم را
دربند مباش بیش و کم را
با مادر خویش مهربان باش
آماده ی خدمتش به جان باش
با چشم ادب نگر پدر را
از گفته ی او مپیچ سر را
چون این دو شوند از تو خرسند
خرسند شود ز تو خداوند
در کوچه چو میروی به مکتب
معقول گذر کن و مودب
چون با ادب و تمیز باشی
پیش همه کس عزیز باشی
در مدرسه ساکت و متین شو
بیهوده مگوی و یاوه مشنو
اندر سر درس گوش میباش
با هوش و سخن نیوش میباش
میکوش که هرچه گوید استاد
گیری همه را به چابکی یاد
کم گوی و مگوی هرچه دانی
لب دوختهدار تا توانی
بس سر که فتاده ی زبان است
با یک نقطه زبان زیان است
آن قدر رواست گفتن آن
کاید ضرر از نهفتن آن
نادان به سر زبان نهد دل
در قلب بود زبان عاقل
اندر وسط کلام مردم
لب باز مکن تو بر تکلّم
زنهار مگو سخن به جز راست
هرچند تو را در آن ضررهاست
گفتار دروغ را اثر نیست
چیزی ز دروغ زشتتر نیست
تا پیشه ی توست راستگویی
هرگز نبری سیاه رویی
از خجلت شرمش ار شود فاش
یادآر و دگر دروغ متراش
چون خوی کند زبان به دشنام
آن به که بریده باد از کام
از عیب کسان زبان فرو بند
عیبش به زیان خویش مپسند
زنهار مده بدان به خود راه
کز مونس بد نَعوذُ بالله
در صحبت سفله چون درآیی
بالطّبع به سفلگی گرایی
با مردم ذی شرف درآمیز
تا طبع تو ذی شرف شود نیز
لبلاب ضعیف بین که چندی
پیچد به چنار ارجمندی
در صحبت او بلند گردد
مانند وی ارجمند گردد
در عهد شباب چند سالی
کسب هنری کن و کمالی
تا آن که به روزگارِ پیری
در ذلّت و مسکنت نمیری
امروز سه سال پیش از این نیست
بی علم دگر نمیتوان زیست
گر صنعت و حرفتی ندانی
زحمت ببری ز زندگانی
از طبّ و طبیعی و ریاضی
قلب تو به هرچه هست راضی
یک فن بپسند و خاص خود کن
تحصیل به اختصاص خود کن
چون خوب کم از بد فزون به
ذی فن به جهان ز ذی فنون به
خوانم به تو بیتی از نظامی
آن میرِ سخنوران نامی :
((بالانگری به غایت خود
بهتر ز کلاه دوزی بد))
آن طفل که قدر وقت دانست
دانستن قدر خود توانست
هرچ آنکه رود ز دست انسان
شاید که به دست آید آسان
جز وقت که پیش کس نباید
چون رفت ز کف به کف نیاید
گر گوهری از کَفَت برون تافت
در سایه ی وقت میتوان یافت
ور وقت رود ز دستت ارزان
با هیچ گهر خرید نتوان
هر شب که روی به جامه ی خواب
کن نیک تأمل اندر این باب
کان روز به علم تو چه افزود
وز کرده ی خود چه برده ای سود
روزی که در آن نکرده ای کار
آن روز ز عمر خویش مشمار
من می روم و تو ماند خواهی
وین دفتر درس خواند خواهی
اینجا چو رسی مرا دعا کن
با فاتحه روحم آشنا کن
معنی بیتهای نخستین
از مال جهان ز کهنه و نو / دارم پسری به نام خسرو
از همه داراییهای دنیا، چه کهنه و چه نو، پسری به نام خسرو دارم.
هر چند که سال او چهار است / پیداست که طفل هوشیار است
هرچند او چهار سال بیشتر ندارد، پیداست که کودکی باهوش و زیرک است.
در دیدهی من چنین نماید / بر دیدهی غیر تا چه آید
او در نظر من چنین باهوش و دوستداشتنی جلوه میکند؛ دیگران دربارهی او چه نظری داشته باشند، معلوم نیست.
هر چند که طفل زشت باشد / در چشم پدر بهشت باشد
هرچند کودک زشت باشد، در نظر پدرش مانند بهشت زیبا و عزیز است.
آری مثل است که قَر نَبی / در دیدهی مادر است حسنا
آری، مثل معروفی است که حتی زشتترین فرزند نیز در چشم مادر زیبا و نیکوست.
هان ای پسر عزیز دلبند / بشنو ز پدر نصیحتی چند
ای پسر عزیز و دوستداشتنی من، چند پند و اندرز از پدرت بشنو.
ز این گفته سعادت تو جویم / پس یاد بگیر هر چه گویم
من از گفتن این سخنان، خوشبختی تو را میخواهم؛ پس هرچه میگویم به خاطر بسپار.
میباش به عمر خود سحرخیز / وز خواب سحرگهان بپرهیز
در تمام عمر سحرخیز باش و هنگام صبح زود از خواب ماندن بپرهیز.
اندر نَفَس سحر نشاطی است / کان را با روح ارتباطی است
در هوای صبحگاهی نشاط و تازگی خاصی وجود دارد که با روح و جان انسان ارتباط دارد.
دریاب سحر کنار جو را / پاکیزه بشوی دست و رو را
صبح زود کنار جوی آب برو و دست و صورتت را پاکیزه بشوی.
صابونت اگر بود میسّر / بر شستن دست و رو چه بهتر
اگر صابون در دسترس داشتی، برای شستن دست و صورت از آن استفاده کن؛ این کار بهتر است.
با حولهی پاک خشک کن رو / پس شانه بزن به موی و ابرو
صورتت را با حولهای تمیز خشک کن و سپس موها و ابروهایت را شانه بزن.
کن پاک و تمیز گوش و گردن / کاین کار ضرورت است کردن
گوشها و گردنت را پاک و تمیز کن، زیرا انجام دادن این کار ضروری است.
تا آنکه به پهلویت نشینند / چرک گل و گوش تو نبینند
تا وقتی کسی کنار تو مینشیند، آلودگی و کثیفی گردن و گوشهایت را نبیند.
در پاکی دست کوش کز دست / دانند تو را چه مرتبت هست
در پاکیزه نگه داشتن دستهایت بکوش، زیرا مردم از پاکی دست، میزان شخصیت و مرتبهی انسان را درمییابند.
چرکین مگذار بیخ دندان / کان وقت سخن شود نمایان
ریشه و میان دندانهایت را کثیف نگذار، زیرا هنگام سخن گفتن آلودگی آن آشکار میشود.
پیراهن خویش کن گزیده / هم شسته و هم اطو کشیده
پیراهنی مناسب، تمیز و اتوکشیده بپوش.
کن کفش و کلاه با بروس پاک / نیکو بستُر ز جامهات خاک
کفش و کلاهت را با برس پاک کن و خاک و غبار لباسهایت را بهخوبی بزدای.
در آینه خویش را نظر کن / پاکیزه لباس خود به بر کن
خودت را در آینه نگاه کن و لباس پاکیزه بر تن کن.
از نرم و خشن هر آنچه پوشی / باید که به پاکیاش بکوشی
هر لباسی، چه نرم و چه زبر، که میپوشی باید در تمیز نگه داشتن آن بکوشی.
گر جامه گلیم یا که دیباست / چون پاک و تمیز بود زیباست
چه لباس تو از پارچهی ساده و ارزان باشد و چه از پارچهی گرانبها، اگر پاکیزه باشد زیباست.
چون غیر به پیش خویش بینی / انگشت مبر به گوش و بینی
وقتی در حضور دیگران هستی، انگشت در گوش و بینیات نکن.
دندان بر کس خلال منمای / ناخن بر این و آن مپیرای
در برابر دیگران دندانهایت را خلال نکن و ناخنهایت را با دست زدن به این و آن نچین.
در بزم چنان دهن مدرّان / کت قعر دهان شود نمایان
در مجلس دهانت را آنقدر باز نکن که داخل دهانت دیده شود.
خمیازه کشید مینباید / طوری که به خَلق خوش نیاید
نباید به شکلی خمیازه بکشی که مردم از دیدن آن ناراحت و ناخشنود شوند.
چون بر سر سفرهای نشستی / زنهار نکن درازدستی
وقتی بر سر سفره مینشینی، مبادا دستت را برای برداشتن غذا بیش از اندازه دراز کنی.
زان کاسه بخور که پیش دستست / بر کاسهی دیگری مبر دست
از کاسهای که روبهروی توست غذا بخور و دست به کاسهی دیگری دراز نکن.
دِه قوت ز بیش و کم شکم را / دربند مباش بیش و کم را
به اندازهی نیاز به شکمت غذا برسان و در خوردن، گرفتار پرخوری یا کمخوری نباش.
با مادر خویش مهربان باش / آمادهی خدمتش به جان باش
با مادرت مهربان باش و با جان و دل آمادهی خدمت به او باش.
با چشم ادب نگر پدر را / از گفتهی او مپیچ سر را
با احترام به پدرت نگاه کن و از فرمان و سخن او سرپیچی نکن.
«»
معنی بیتهای میانی
چون این دو شوند از تو خرسند
خرسند شود ز تو خداوند
اگر پدر و مادر از تو راضی و خشنود باشند، خداوند نیز از تو خشنود خواهد شد.
در کوچه چو میروی به مکتب
معقول گذر کن و مودب
وقتی در کوچه به سوی مدرسه میروی، با رفتار شایسته و مؤدبانه عبور کن.
چون با ادب و تمیز باشی
پیش همه کس عزیز باشی
اگر مؤدب و پاکیزه باشی، نزد همه محبوب و گرامی خواهی بود.
در مدرسه ساکت و متین شو
بیهوده مگوی و یاوه مشنو
در مدرسه آرام و باوقار باش؛ سخنان بیهوده نگو و به حرفهای بیارزش گوش نده.
اندر سر درس گوش میباش
با هوش و سخن نیوش میباش
هنگام درس با دقت گوش بده و با هوشیاری سخنان آموزگار را بشنو.
میکوش که هرچه گوید استاد
گیری همه را به چابکی یاد
کوشش کن هرچه استاد میگوید، بهسرعت و بهخوبی یاد بگیری.
کم گوی و مگوی هرچه دانی
لب دوختهدار تا توانی
کم حرف بزن و هرچه را میدانی بر زبان نیاور؛ تا میتوانی سکوت اختیار کن.
بس سر که فتاده ی زبان است
با یک نقطه زبان زیان است
بسیاری از مردم به سبب زبان خود گرفتار شدهاند؛ گاهی یک سخن یا یک حرف باعث زیان انسان میشود.
آن قدر رواست گفتن آن
کاید ضرر از نهفتن آن
تنها به اندازهای سخن گفتن رواست که نگفتن آن باعث زیان و آسیب شود.
نادان به سر زبان نهد دل
در قلب بود زبان عاقل
نادان هرچه در دل دارد بر زبان میآورد، اما عاقل سخنان خود را در دل نگه میدارد و بیهوده سخن نمیگوید.
اندر وسط کلام مردم
لب باز مکن تو بر تکلّم
هنگامی که دیگران سخن میگویند، میان حرف آنان نپر و سخن خود را آغاز نکن.
زنهار مگو سخن به جز راست
هرچند تو را در آن ضررهاست
هرگز جز سخن راست بر زبان نیاور، حتی اگر راستگویی برایت زیانهایی داشته باشد.
گفتار دروغ را اثر نیست
چیزی ز دروغ زشتتر نیست
سخن دروغ بیاعتبار است و هیچ چیز زشتتر از دروغگویی نیست.
تا پیشه ی توست راستگویی
هرگز نبری سیاه رویی
تا زمانی که راستگویی عادت و پیشه تو باشد، هرگز رسوا و شرمنده نخواهی شد.
از خجلت شرمش ار شود فاش
یادآر و دگر دروغ متراش
اگر دروغت آشکار شد و از آن شرمنده گشتی، این پشیمانی را به یاد داشته باش و دوباره دروغی نساز.
چون خوی کند زبان به دشنام
آن به که بریده باد از کام
اگر زبان به ناسزاگویی عادت کند، بهتر است از دهان بریده شود.
از عیب کسان زبان فرو بند
عیبش به زیان خویش مپسند
از گفتن عیب دیگران خودداری کن و عیب آنان را وسیله زیان رساندن به خودت قرار نده.
زنهار مده بدان به خود راه
کز مونس بد نَعوذُ بالله
مبادا افراد بد را به خود نزدیک کنی؛ زیرا از همنشین بد باید به خدا پناه برد.
در صحبت سفله چون درآیی
بالطّبع به سفلگی گرایی
اگر با افراد فرومایه همنشین شوی، بهطور طبیعی خوی فرومایگی پیدا میکنی.
با مردم ذی شرف درآمیز
تا طبع تو ذی شرف شود نیز
با افراد شریف و بزرگوار معاشرت کن تا سرشت و رفتار تو نیز شریف و بزرگوار شود.
لبلاب ضعیف بین که چندی
پیچد به چنار ارجمندی
به پیچک ضعیف نگاه کن که مدتی بر درخت چنار ارزشمند میپیچد.
در صحبت او بلند گردد
مانند وی ارجمند گردد
پیچک به سبب همراهی با چنار بلند میشود و مانند آن ارزش و اعتبار پیدا میکند.
در عهد شباب چند سالی
کسب هنری کن و کمالی
در دوران جوانی چند سالی به آموختن هنر و کسب دانش و کمال بپرداز.
تا آن که به روزگارِ پیری
در ذلّت و مسکنت نمیری
تا در دوران پیری گرفتار خواری، تهیدستی و درماندگی نشوی.
امروز سه سال پیش از این نیست
بی علم دگر نمیتوان زیست
امروز مانند سه سال پیش نیست و زندگی بدون دانش و آگاهی دیگر ممکن نیست.
گر صنعت و حرفتی ندانی
زحمت ببری ز زندگانی
اگر هنر، صنعت یا حرفهای نیاموزی، در زندگی دچار رنج و دشواری خواهی شد.
از طبّ و طبیعی و ریاضی
قلب تو به هرچه هست راضی
از میان دانشهایی مانند پزشکی، علوم طبیعی و ریاضی، هرکدام را که دوست داری انتخاب کن.
یک فن بپسند و خاص خود کن
تحصیل به اختصاص خود کن
یک رشته و فن را برگزین و دانش خود را بهطور تخصصی در همان زمینه افزایش بده.
چون خوب کم از بد فزون به
ذی فن به جهان ز ذی فنون به
چون داشتن خوبی اندک بهتر از داشتن بدی فراوان است، در جهان انسان صاحب یک مهارت بهتر از کسی است که در چندین فن مهارت ناقص دارد.
خوانم به تو بیتی از نظامی
آن میرِ سخنوران نامی :
اکنون بیتی از نظامی، آن شاعر و سخنور مشهور، برایت میخوانم:
((بالانگری به غایت خود
بهتر ز کلاه دوزی بد))
نگاه و توجه به هدف نهایی و بلندمرتبه بهتر از پرداختن به کارهای پست و بیارزش است.
آن طفل که قدر وقت دانست
آن کودکی که ارزش وقت را دانست…
«»
معنی بیتهای پایانی
دانستن قدر خود توانست / هرچ آنکه رود ز دست انسان
انسان باید قدر خویش و داشتههای خود را بداند؛ زیرا هرچه از دست او برود، ممکن است دوباره به دست آید.
شاید که به دست آید آسان / جز وقت که پیش کس نباید
هر چیزی شاید بهآسانی دوباره به دست آید، جز زمان که نزد هیچکس بازنمیگردد.
چون رفت ز کف به کف نیاید / گر گوهری از کَفَت برون تافت
زمان هنگامی که از دست برود، دیگر بازنمیگردد؛ اما اگر گوهری از دستت بیرون افتاد،
در سایه ی وقت میتوان یافت / ور وقت رود ز دستت ارزان
میتوان با بهرهگیری از زمان، آن گوهرِ از دسترفته را دوباره یافت؛ اما اگر زمان را ارزان از دست بدهی،
با هیچ گهر خرید نتوان / هر شب که روی به جامه ی خواب
با هیچ گوهر و بهایی نمیتوان زمان ازدسترفته را خرید. هر شب، هنگامی که به خواب میروی،
کن نیک تأمل اندر این باب / کان روز به علم تو چه افزود
در این موضوع نیک بیندیش که آن روز چه دانشی بر دانش تو افزود
وز کرده ی خود چه برده ای سود / روزی که در آن نکرده ای کار
و از کارهایی که انجام دادهای چه سودی بردهای. روزی را که در آن کاری نکردهای،
آن روز ز عمر خویش مشمار / من می روم و تو ماند خواهی
جزو عمر خود به شمار نیاور. من از این جهان میروم و تو در آن باقی خواهی ماند،
وین دفتر درس خواند خواهی / اینجا چو رسی مرا دعا کن
و پس از من این دفتر درس را خواهی خواند. هرگاه به اینجا رسیدی، مرا دعا کن
با فاتحه روحم آشنا کن
و با خواندن فاتحه، روح مرا یاد کن و از آن بهرهمند ساز.
تفسیر کلی
شاعر با لحنی صمیمی و پدرانه از فرزند خردسال خود، خسرو، یاد میکند و او را باهوش و دوستداشتنی میداند. در این ابیات، محبت پدرانه چنان پررنگ است که حتی زشتی احتمالی کودک نیز در نگاه پدر به زیبایی و بهشت تبدیل میشود. شعر نشان میدهد که قضاوت انسان درباره عزیزانش اغلب تحت تأثیر عشق و دلبستگی قرار میگیرد. همچنین سادگی و طنز لطیف کلام، فضای عاطفی و دلنشین اثر را برجسته کرده است.



