حاجیان رَخت چو از مکه برند

ایرج میرزا – مثنوی شماره 25
قبله ی آمال
حاجیان رَخت چو از مکه برند
مدتی در عقب سر نگرند
تا به جایی که حَرَم در نظر است
چشم حجاج به دنبال سر است
من هم از کوی تو گر بستم بار
باز با کوی تو دارم سر و کار
چشم دل سوی تو دارم شب و روز
چشم بر کوی تو دارم شب و روز
تو صنم قبله ی آمال منی
چون کنم صرف نظر؟ مال منی
روی رخشنده ی تو قبله ماست
مَردُمِ دیده ی ما قبله نماست
معنی بیتهای شعر
حاجیان رَخت چو از مکه برند
مدتی در عقب سر نگرند
حاجیان هنگامی که از مکه بازمیگردند، مدتی پس از ترک آنجا به پشت سر خود نگاه میکنند.
تا به جایی که حَرَم در نظر است
چشم حجاج به دنبال سر است
تا زمانی که خانهٔ خدا و حرم در برابر دیدگانشان است، چشم حاجیان همچنان به دنبال آن است و از آن دل نمیکنند.
من هم از کوی تو گر بستم بار
باز با کوی تو دارم سر و کار
من نیز اگرچه از کوی تو بار سفر ببندم و دور شوم، باز هم با کوی تو پیوند و کار دارم و دل از آن نمیکنم.
چشم دل سوی تو دارم شب و روز
چشم بر کوی تو دارم شب و روز
شب و روز دل و جانم متوجه توست و همیشه چشم امید و اشتیاقم به سوی کوی توست.
تو صنم قبله ی آمال منی
چون کنم صرف نظر؟ مال منی
تو بتِ محبوب و قبلهٔ آرزوهای منی؛ چگونه میتوانم از تو چشم بپوشم، وقتی از آنِ من و محبوب منی؟
روی رخشنده ی تو قبله ماست
مَردُمِ دیده ی ما قبله نماست
چهرهٔ درخشان تو قبلهٔ ماست و مردمک چشم ما، که همواره به سوی توست، جهت قبله را به ما نشان میدهد.
تفسیر کلی
شاعر با الهام از رفتار حاجیان پس از ترک مکه، دلبستگی عمیق خود را به محبوب بیان میکند. همانگونه که حاجیان تا دور شدن حرم چشم از آن برنمیدارند، عاشق نیز حتی هنگام ترک کوی یار، دل و نگاه خود را از او جدا نمیکند. «کوی تو» در این شعر نماد مقصد آرمانی، عشق و آرامش روحانی است و شاعر آن را قبله آمال خویش میداند. تکرار عبارت «چشم سوی تو دارم» بر پایداری عشق و حضور همیشگی محبوب در دل و جان شاعر تأکید میکند.



