باز برتافت به عالم خورشید

ایرج میرزا – مثنوی شماره 12
انتقاد
باز برتافت به عالم خورشید
بر رخ خلق جهان تیغ کشید
شد بر افروخته کانون فساد
آتش فتنه در آفاق افتاد
تافت بر خوابگه عالم، نور
باز جنبید و به جوش آمد مور
روی آفاق پر از ولوله شد
راحت و امن ز گیتی یَله شد
شیر برخواست پی صید غزال
باز از صعوه نمود استقبال
قَحبه ی بخل به رخ غازه کشید
غرچه مفسده خمیازه کشید
مردمان در تک و پو افتادند
رو به هر برزن و کو بنهادند
گشت بی عاطفتی باز شروع
یافت حرص و ولع و جهل شیوع
آمد از خانه برون شیر فروش
کوزه ی شیر پر از آب به دوش
کاسب دزد به بازار آمد
طالب مزد، سر کار آمد
شد برون حضرت شیخ الاسلام
ریش را بسته حنا از حمام
شرکت خود را در مال یتیم
شفقتی داند بر حال یتیم
صف کشیدند پدرسوخته ها
چشم بر منصب هم دوخته ها
روز آبستن و رنج و تعب است
ای خوشا شب که فراغت به شب است
من همه دشمن روزم که به روز
کند انواع جنایات بُروز
ای خوشا شب که پس از ساعت پنج
ظلم عاطل شود و خسبد رنج
مَردُم از شر هم آسوده شوند
فارغ از صحبت بیهوده شوند
معنی بیتهای شعر
باز برتافت به عالم خورشید
بر رخ خلق جهان تیغ کشید
خورشید دوباره در جهان طلوع کرد و پرتوهای تیز و سوزان خود را بر چهرهٔ مردم جهان افکند.
شد بر افروخته کانون فساد
آتش فتنه در آفاق افتاد
مرکز فساد شعلهور شد و آتش آشوب و فتنه در سراسر جهان افتاد.
تافت بر خوابگه عالم، نور
باز جنبید و به جوش آمد مور
نور بر سراسر جهانِ خفته تابید و مورچه نیز دوباره به جنبوجوش و فعالیت افتاد.
روی آفاق پر از ولوله شد
راحت و امن ز گیتی یَله شد
همهجا پر از هیاهو و غوغا شد و آسایش و امنیت از جهان رخت بربست.
شیر برخواست پی صید غزال
باز از صعوه نمود استقبال
شیر برای شکار غزال به راه افتاد و باز نیز به دنبال شکار پرندهای کوچک چون صعوه رفت.
قَحبه ی بخل به رخ غازه کشید
غرچه مفسده خمیازه کشید
بخل، چهرهٔ زشت خود را با آرایش و ظاهرسازی پوشاند و مفسدهجویی، مانند آدمی خسته، دهان به خمیازه گشود.
مردمان در تک و پو افتادند
رو به هر برزن و کو بنهادند
مردم به جنبوجوش افتادند و به سوی هر کوچه و محلهای روانه شدند.
گشت بی عاطفتی باز شروع
یافت حرص و ولع و جهل شیوع
بیرحمی و بیعاطفگی دوباره آغاز شد و حرص، طمع و نادانی در میان مردم گسترش یافت.
آمد از خانه برون شیر فروش
کوزه ی شیر پر از آب به دوش
شیرفروش از خانه بیرون آمد، در حالی که کوزهای پر از آب را به جای شیر بر دوش داشت.
کاسب دزد به بازار آمد
طالب مزد، سر کار آمد
کاسبِ دزد به بازار آمد و مزدبگیر نیز برای انجام کار خود حاضر شد.
شد برون حضرت شیخ الاسلام
ریش را بسته حنا از حمام
شیخالاسلام از حمام بیرون آمد، در حالی که ریش خود را حنا بسته بود.
شرکت خود را در مال یتیم
شفقتی داند بر حال یتیم
او شریک شدن در مال یتیم و تصرف در دارایی او را نوعی دلسوزی و شفقت نسبت به یتیم میپندارد.
صف کشیدند پدرسوخته ها
چشم بر منصب هم دوخته ها
آدمهای بدکار و نالایق صف کشیدند؛ همان کسانی که چشم طمع به مقام و منصب دیگران دوختهاند.
روز آبستن و رنج و تعب است
ای خوشا شب که فراغت به شب است
روز سرشار از رنج و زحمت است؛ پس چه خوش است شب که هنگام آسایش و فراغت از کار و گرفتاری است.
من همه دشمن روزم که به روز
کند انواع جنایات بُروز
من با روز دشمنم، زیرا در روشنایی روز انواع جنایتها و زشتیها آشکار میشود.
ای خوشا شب که پس از ساعت پنج
ظلم عاطل شود و خسبد رنج
چه خوش است شب، که پس از ساعت پنج، ظلم و ستم از کار بازمیماند و رنج و زحمت به خواب میرود.
مَردُم از شر هم آسوده شوند
فارغ از صحبت بیهوده شوند
مردم در شب از آزار یکدیگر آسوده میشوند و از گفتوگوها و سخنان بیهوده رهایی مییابند.
تفسیر کلی
شاعر با طلوع خورشید و تابش نور، بیدار شدن جهان و آشکار شدن آشفتگیها و فسادهای پنهان را به تصویر میکشد. روشنایی روز بهجای آرامش، فتنه و هیاهو را در سراسر عالم برمیانگیزد و امنیت و آسایش را از میان میبرد. تعبیرهایی مانند «کانون فساد» و «آتش فتنه» نشان میدهد که جامعه درگیر نابسامانی و کشمکش است و حتی کوچکترین موجودات نیز از این جنبش عمومی تأثیر میپذیرند. این شعر نگاهی انتقادی و طنزآمیز به جهانی دارد که با آشکار شدن واقعیتها، چهره ناآرام و ناسالم خود را نمایان میکند.



