پس چرا دیر آیی امشب ای امیر

ایرج میرزا – مثنوی شماره 2
مکاتبه ی منظوم
به یکی از دوستان متشاعر متذوّق خود که معهود بود بیاید و دیر کرده بود این سه بیت را بدیهه نوشتم :
پس چرا دیر آیی امشب ای امیر
من که مُردم ز انتظارت ای فقیر
هفت و نیم است ای جوان پهلوان
قدر وقت دوستانت را بدان
چیست دانی بدتر از مرگ ای نگار
انتظار است انتظار است انتظار
دوست متذوّق در جواب این اشعار گفته بود:
بد بوَد چشم انتظاری ای فقیر
من هم اکنون بر همین دردم اسیر
من خبر دارم چه می آید به سر
دردمند از حال تو دارد خبر
لیک اینها از فراموشی بوَد
هرچه هست از دست بی هوشی بوَد
نه که بدقولی به یادم می رود
به خدا، جان تو، یادم می رود
از قضا امشب بسی حالم بد است
پیش چشمم حور مانند دد است
راست می خواهی دلم پر بار شد
دل گشادی مانع احضار شد
پس از رسیدن این جواب چون مضمون را درست نفهمیدم به این یک شعر اکتفا کرده و برای او فرستادم :
من که خوردم شام و رفتم توی جا
گر نمی خواهی بیایی هم میا
بعد که بی خوابی به سرم زد برخاستم و این شعر هایِ مهمل مفصّل را که بی مزه هم نیست ساختم :
هرچه در اشعار تو گشتم دقیق
اصل مطلب را نفهمیدم رفیق
گاه می گویی که داری انتظار
یعنی امشب انتظار من مدار
بعد می گویی فراموشت شده
جرم این بدقولی از هوشت شده
پس کنون کامد تورا مطلب به یاد
از چه نایی فوراً ای نیکو نهاد
باز گویی حالتت خیلی بد است
حالت بد مانع آمد شد است
بعد می گویی دلت پر بار شد
دل گشادی مانع این کار شد
دل گشادی را نفهمیدم درست
هم دل پر بار لفظی بود سست
من دل پر بار کمتر دیده ام
وز کسی این لفظ را نشنیده ام
ثقل اگر داری علاجش مسهل است
مسهل این وقت شب هم مشکل است
صرف مسهل ماند از بهر سحر
پس چرا امشب نمی آیی دگر
دل گشادی .ون گشادی گر بود
این صفت در .ون تو کمتر بود
من بر آنم که در آن عاری ز مو
جو نشاید کرد با چکش فرو
من چنان فهمیده ام از طرز آن
که نخواهد رفت مو بر درز آن
با تو آوردن به جا امر لواط
راندن فیل است در سَمُالخِیاط
ور غرض این است که لختی و عور
وز ادب داری تو طفره از حضور
من به قربان تو و آن عوریت
عوریت بینم به است از دوریت
من برای عوریت غش می کنم
نعل ها پنهان در آتش می کنم
عور بنشین در کنارم عورِ عور
عور نیکوتر تن همچون بلور
آرزوی من همین است ای دغل
که تو را من عور گیرم در بغل
القرض شعر تو ناز انگاشتم
از تو دلخور گشته دل برداشتم
زین سبب گفتم تو را ای بی وفا
گر نمی خواهی بیایی هم میا
باز می گویم که گر لختی بیا
من همانا لخت می خواهم تو را
از برای لختی ات جان می دهم
آنچه دشوار است آسان می دهم
ور غرض ناز است اهل آن نی ام
من ز ناز و نازیان مُستغنی ام
عمر من در عشق خوبان سر رسید
موی من از ناز خوبان شد سفید
من تمام عمر تا پیرار و پار
ناز خوبان می خریدم بار بار
پر ز بار ناز بود انبار من
ناز چیدن روی هم بُد کار من
حال هم در گوشه ی دهلیز دل
بارها دارم از آن چون بار هل
روی هم آکنده اند آن نازها
چون اُرُز در دکه ی رزازها
نازهای رنگ رنگ جور جور
سرخ و پر طاووسی و سبز و بخور
نازهای ناشی از عقل و جنون
نازِ آه و ناز اشک و ناز خون
ناز آلوده به عطر اشتیاق
ناز قاطی گشته با بوی فراق
ناز قدری زبر و ناز پر لطیف
ناز روی میز و ناز توی کیف
ناز نارنگی و ناز زنجبیل
ناز سوسن عنبر و ناز قصیل
ناز باید چیدنش پایین در
ناز باید هشتنش بالای سر
نازِ کارِ خوبرویان وطن
ناز بت رویان تقلیس و وین
مختصر هرگونه ناز زبر و صاف
دارم از لطفت به میزان کفاف
گر تو هم کم ناز داری ای پسر
هرچه لازم باشدت از من بخر
می فروشم بر تو یک خروار ناز
در ازای یک لبو یا یک پیاز
از کدامین جنس می خواهی امیر
تا بگویم دامن خود را بگیر
تا بگویم خر بیار و بار کن
مثل من در گوشه ی انبار کن
مفت و ارزان از من بیدل ببر
بعد بفروشش گرانتر، باز خر
ور نداری نقداً اندر کیسه پول
بوسه هم از تو توان کردن قبول
ناز بستان در مقابل بوسه ده
در مقابل بوسه ی بی سوسه ده
مفت مفتت هم علی الله می دهم
تا ز رنج حفظ آنها وارهم
بعد از این تفصیل ای نازک بدن
ناز میخواهی که بفروشی به من
ناز کردن بر من از دیوانگیست
صید من چون صید مرغ خانگیست
من چه دارم کز تو پنهانش کنم
جان تقاضا کن که قربانش کنم
کیست از من در رهت درویش تر
کیست قَدرَت داند از من بیشتر
چون سگی در خان و مانی پیر شد
پشم و پیله رفته و اکبیر شد
گرچه زو خدمت نیاید خانه را
می دهندش باز نان و لانه را
گر نباشد از وجودش منتفع
باز نان از وی نگردد منقطع
او به راحت عمر خود را سر کند
پاسبانی را سگ دیگر کند
من هم اندر راه عشق گلرخان
چون فراوان خُرد کردم استخوان
روزگاران حمل کردم نازشان
پاسبان بودم به گنج رازشان
حال دیگر جمله اعزازم کنند
غالبا مَعفُوّ از نازم کنند
طعمه ی من را بده ای نوش لب
پاسبانی از سگ دیگر طلب
با من از روی صمیمیت بجوش
ناز را بر تازه عاشق ها فروش
پیر دیرم من ز خود سیرم مکن
ای جوان زین بیشتر پیرم مکن !
معنی بیتهای نخستین
پس چرا دیر آیی امشب ای امیر / من که مُردم ز انتظارت ای فقیر
ای دوست، چرا امشب دیر میکنی و نمیآیی؟ من از شدت انتظار کشیدن برای تو بیتاب و درمانده شدهام.
هفت و نیم است ای جوان پهلوان / قدر وقت دوستانت را بدان
اکنون ساعت هفتونیم است، ای جوان دلیر؛ قدر وقت دوستانت را بدان و بیش از این آنان را منتظر نگذار.
چیست دانی بدتر از مرگ ای نگار / انتظار است انتظار است انتظار
ای محبوب، میدانی چه چیزی از مرگ هم بدتر است؟ انتظار کشیدن؛ انتظار، انتظار و باز هم انتظار.
بد بوَد چشم انتظاری ای فقیر / من هم اکنون بر همین دردم اسیر
چشمبهراه ماندن بسیار ناخوشایند است، ای بیچاره؛ من نیز اکنون گرفتار همین درد هستم.
من خبر دارم چه می آید به سر / دردمند از حال تو دارد خبر
من میدانم انتظار چه بر سر انسان میآورد و چون خود گرفتارم، از حال تو نیز باخبرم.
لیک اینها از فراموشی بوَد / هرچه هست از دست بی هوشی بوَد
اما این تأخیرها و گرفتاریها از روی فراموشکاری است؛ هرچه پیش آمده، بر اثر بیخبری و حواسپرتی بوده است.
نه که بدقولی به یادم می رود / به خدا، جان تو، یادم می رود
اینطور نیست که بدقولی را عمداً به یاد نیاورم؛ به خدا، به جان تو، واقعاً از یادم میرود.
از قضا امشب بسی حالم بد است / پیش چشمم حور مانند دد است
اتفاقاً امشب بسیار حالم بد است؛ حتی زیبارویان نیز در نظر من مانند موجوداتی زشت و ترسناک جلوه میکنند.
راست می خواهی دلم پر بار شد / دل گشادی مانع احضار شد
اگر راستش را بخواهی، دلم پر و سنگین شده است؛ و گشادهدلی و بیخیالیام مانع آمدنم شده است.
من که خوردم شام و رفتم توی جا / گر نمی خواهی بیایی هم میا
من شامم را خوردهام و به بستر رفتهام؛ اگر نمیخواهی بیایی، اصلاً نیا.
هرچه در اشعار تو گشتم دقیق / اصل مطلب را نفهمیدم رفیق
هرچه در شعرهایت با دقت جستوجو کردم، ای دوست، مقصود اصلی و منظور روشن تو را نفهمیدم.
گاه می گویی که داری انتظار / یعنی امشب انتظار من مدار
گاهی میگویی که خودت در انتظار هستی؛ یعنی میخواهی بگویی امشب منتظر آمدن من نباش.
بعد می گویی فراموشت شده / جرم این بدقولی از هوشت شده
سپس میگویی آمدن و وعدهات را فراموش کردهای؛ یعنی این بدقولی را ناشی از حواسپرتی و فراموشی خود میدانی.
پس کنون کامد تورا مطلب به یاد / از چه نایی فوراً ای نیکو نهاد
اکنون که سرانجام قول و قرار به یادت آمده است، ای نیکسرشت، چرا بیدرنگ نمیآیی؟
باز گویی حالتت خیلی بد است / حالت بد مانع آمد شد است
باز میگویی حالت بسیار بد است و همین ناخوشی مانع آمدنت شده است.
بعد می گویی دلت پر بار شد / دل گشادی مانع این کار شد
سپس میگویی دلت پر و سنگین شده و گشادهدلی یا آسودگیات مانع آمدنت شده است.
دل گشادی را نفهمیدم درست / هم دل پر بار لفظی بود سست
من معنای «دلگشادی» را درست نفهمیدم؛ تعبیر «دل پر و سنگین» نیز سخنی سست و نامأنوس بود.
من دل پر بار کمتر دیده ام / وز کسی این لفظ را نشنیده ام
من کمتر دلی پر و سنگین دیدهام و تاکنون این تعبیر را از کسی نشنیدهام.
ثقل اگر داری علاجش مسهل است / مسهل این وقت شب هم مشکل است
اگر دچار سنگینی و ناراحتی شکم هستی، درمانش داروی مسهل است؛ اما فراهم کردن مسهل در این وقت شب نیز دشوار است.
صرف مسهل ماند از بهر سحر / پس چرا امشب نمی آیی دگر
اگر قرار باشد داروی مسهل را تا صبح مصرف کنی، پس چرا امشب دیگر نمیآیی؟
دل گشادی .ون گشادی گر بود
«
معنی بیتهای میانی
این صفت در .ون تو کمتر بود
من بر آنم که در آن عاری ز مو
این ویژگی در آن بخش از بدن تو کمتر است؛ به گمان من، آن قسمت بیموست.
جو نشاید کرد با چکش فرو
من چنان فهمیدهام از طرز آن
چیزی را که نمیتوان با چکش در آن فرو برد، از شکل و ساختارش چنین دریافتهام.
که نخواهد رفت مو بر درز آن
با تو آوردن به جا امر لواط
حتی مو نیز در شکاف و درز آن جای نمیگیرد؛ بنابراین انجام دادن چنین کاری با تو…
راندن فیل است در سَمُالخِیاط
ور غرض این است که لختی و عور
مانند آن است که بخواهند فیلی را از سوراخ سوزن عبور دهند. و اگر مقصودت این است که برهنه و عریان باشی…
وز ادب داری تو طفره از حضور
من به قربان تو و آن عوریت
و از روی شرم و ادب از حاضر شدن خودداری میکنی، من فدای تو و برهنگیات شوم.
عوریت بینم به است از دوریت
من برای عوریت غش میکنم
دیدن برهنگی تو را از دوریات بهتر میدانم؛ من از شوق دیدن برهنگیات از خود بیخود میشوم.
نعلها پنهان در آتش میکنم
عور بنشین در کنارم عورِ عور
برای رسیدن به این خواسته، خود را بسیار بیتاب و آماده میکنم. پس کاملاً برهنه در کنارم بنشین.
عور نیکوتر تن همچون بلور
آرزوی من همین است ای دغل
برهنه بودن، با تنی شفاف و زیبا همچون بلور، نیکوتر است. ای فریبکار، آرزوی من همین است.
که تو را من عور گیرم در بغل
القرض شعر تو ناز انگاشتم
آرزو دارم تو را برهنه در آغوش بگیرم. خلاصه، ناز و اداهای تو را جدی نگرفتم.
از تو دلخور گشته دل برداشتم
زین سبب گفتم تو را ای بیوفا
از تو رنجیدهام و از دلبستگی به تو دست کشیدهام؛ به همین دلیل، ای بیوفا، به تو گفتم:
گر نمیخواهی بیایی هم میا
باز میگویم که گر لختی بیا
اگر نمیخواهی بیایی، اصلاً نیا. اما باز میگویم اگر اندکی یا برهنه آمدی…
من همانا لخت میخواهم تو را
از برای لختیات جان میدهم
من تو را برهنه میخواهم و برای برهنگیات حاضرم جان فدا کنم.
آنچه دشوار است آسان میدهم
ور غرض ناز است اهل آن نیام
برای رسیدن به این خواسته، هر کار دشواری را آسان میکنم. اما اگر مقصودت ناز و عشوهگری است، من اهل پذیرفتن آن نیستم.
من ز ناز و نازیان مُستغنیام
عمر من در عشق خوبان سر رسید
من از ناز و نازکنندگان بینیازم. عمرم در عشقورزی به زیبارویان گذشت.
موی من از ناز خوبان شد سفید
من تمام عمر تا پیرار و پار
موی من از ناز و عشوههای زیبارویان سفید شده است. تمام عمر، تا همین سالهای پیش…
ناز خوبان میخریدم بار بار
پر ز بار ناز بود انبار من
بارها ناز زیبارویان را میخریدم و تحمل میکردم. انبار دل و زندگی من از بار ناز پر بود.
ناز چیدن روی هم بُد کار من
حال هم در گوشهی دهلیز دل
کار من این بود که نازها را یکی پس از دیگری جمع کنم. اکنون نیز در گوشهای از راهرو و دل خود…
بارها دارم از آن چون بار هل
روی هم آکندهاند آن نازها
از آن نازها بارهای فراوانی دارم؛ نازها روی هم انباشته شدهاند.
چون اُرُز در دکهی رزازها
نازهای رنگرنگ جورجور
مانند کالاهای فراوانی که در دکان عطرفروشان روی هم چیده شدهاند، نازهای گوناگون و رنگارنگی دارم.
سرخ و پر طاووسی و سبز و بخور
نازهای ناشی از عقل و جنون
نازهایی سرخ، طاووسی، سبز و خوشبو دارم؛ نازهایی که گاه از خرد و گاه از دیوانگی سرچشمه میگیرند.
نازِ آه و ناز اشک و ناز خون
ناز آلوده به عطر اشتیاق
نازِ آه کشیدن، گریه کردن و خون دل خوردن دارم؛ همچنین نازهایی آمیخته با عطر شوق و اشتیاق.
ناز قاطی گشته با بوی فراق
ناز قدری زبر و ناز پر لطیف
نازهایی که با بوی جدایی درآمیختهاند؛ برخی خشن و زمخت و برخی بسیار لطیف.
ناز روی میز و ناز توی کیف
ناز نارنگی و ناز زنجبیل
نازهایی روی میز و درون کیف دارم؛ نازهایی شیرین و خوشرنگ مانند نارنگی و تند و معطر مانند زنجبیل.
ناز سوسن عنبر و ناز قصیل
ناز باید چیدنش پایین در
نازهایی خوشبو و لطیف همچون سوسن، عنبر و علف تازه دارم. برخی نازها را باید در پایین درگاه جمع کرد.
ناز باید هشتنش بالای سر
نازِ کارِ خوبرویان وطن
و برخی دیگر را باید بالای سر نهاد و گرامی داشت. اینها ناز و عشوههای زیبارویان سرزمین من است.
ناز بترویان تقلیس و وین
مختصر هرگونه ناز زبر و صاف
همچنین ناز و عشوهی زیبارویان شهرهای تقلیس و وین را دارم؛ خلاصه، هر نوع ناز، چه خشن و چه لطیف.
دارم از لطفت به میزان کفاف
گر تو هم کم ناز داری ای پسر
به اندازهی کافی، از لطف و مهربانی تو نیز بهرهمندم. ای پسر، اگر تو هم ناز کمی داری…
هرچه لازم باشدت از من بخر
میفروشم بر تو یک خروار ناز
هر مقدار که لازم داری از من بخر؛ من یک خروار ناز به تو میفروشم.
«»
معنی بیتهای پایانی
در ازای یک لبو یا یک پیاز
از کدامین جنس میخواهی امیر
ای امیر، در برابر چیزی ناچیز مانند یک لبو یا پیاز، از چه جنسی میخواهی مرا بخری و به خدمت بگیری؟
تا بگویم دامن خود را بگیر
تا بگویم خر بیار و بار کن
تا به تو بگویم که دامن مرا بگیر و مرا مانند باربری به کار وادار؛ یعنی مرا وسیله و خدمتکار خود بدانی.
مثل من در گوشهی انبار کن
مفت و ارزان از من بیدل ببر
مرا مانند کالایی در گوشهی انبار بگذار و این عاشق بیدل را رایگان و ارزان از آنِ خود کن.
بعد بفروشش گرانتر، باز خر
ور نداری نقداً اندر کیسه پول
سپس اگر خواستی آن را گرانتر بفروش و دوباره بخر؛ و اگر پول نقد در کیسه نداری،
بوسه هم از تو توان کردن قبول
ناز بستان در مقابل بوسه ده
میتوانم بوسه را نیز بهجای پول از تو بپذیرم؛ در برابر بوسه، ناز و دلربایی از من بخر.
در مقابل بوسهی بیسوسه ده
مفت مفتت هم علیالله میدهم
در برابر بوسهای بیریا و بیناز، بوسهای بیتکلف به تو میدهم و حتی آن را کاملاً رایگان نثارت میکنم.
تا ز رنج حفظ آنها وارهم
بعد از این تفصیل ای نازکبدن
تا از زحمت نگهداری و پاسداری از آنها آسوده شوم. ای نازکبدن، پس از این توضیحات،
ناز میخواهی که بفروشی به من
ناز کردن بر من از دیوانگیست
آیا باز هم میخواهی ناز و عشوهی خود را به من بفروشی؟ ناز کردن بر من کاری بیهوده و دیوانهوار است.
صید من چون صید مرغ خانگیست
من چه دارم کز تو پنهانش کنم
گرفتن من مانند گرفتن مرغی اهلی و خانگی آسان است؛ من چیزی ندارم که بخواهم از تو پنهان کنم.
جان تقاضا کن که قربانش کنم
کیست از من در رهت درویشتر
حتی اگر جانم را بخواهی، آن را فدای تو میکنم. چه کسی در راه عشق تو از من فقیرتر و بیچیزتر است؟
کیست قَدرَت داند از من بیشتر
چون سگی در خان و مانی پیر شد
چه کسی بیش از من قدر و ارزش تو را میداند؟ من مانند سگی هستم که در خانهای پیر و فرسوده شده است.
پشم و پیله رفته و اکبیر شد
گرچه زو خدمت نیاید خانه را
مو و توانش از میان رفته و پیر و ناتوان شده است؛ هرچند دیگر نمیتواند برای خانه خدمتی انجام دهد،
میدهندش باز نان و لانه را
گر نباشد از وجودش منتفع
باز هم به او نان و جای خواب میدهند؛ حتی اگر از بودن او هیچ سودی نبرند،
باز نان از وی نگردد منقطع
او به راحت عمر خود را سر کند
باز روزی و غذایش قطع نمیشود و او با آسودگی باقی عمر خود را میگذراند.
پاسبانی را سگ دیگر کند
من هم اندر راه عشق گلرخان
سگ دیگری وظیفهی نگهبانی را انجام میدهد. من نیز در راه عشق زیبارویان،
چون فراوان خُرد کردم استخوان
روزگاران حمل کردم نازشان
چون سالهای بسیار رنج کشیده و استخوانم را خرد کردهام، مدتهای طولانی ناز و عشوهی آنان را تحمل کردهام.
پاسبانی بودم به گنج رازشان
حال دیگر جمله اعزازم کنند
نگهبان گنج رازهای آنان بودم؛ اکنون باید همه مرا گرامی بدارند و ارج نهند.
غالباً مَعفُوّ از نازم کنند
طعمهی من را بده ای نوشلب
و بیشتر اوقات مرا از تحمل ناز و عشوهی خود معاف کنند. ای شیرینلب، سهم و غذای مرا بده،
پاسبانی از سگ دیگر طلب
با من از روی صمیمیت بجوش
و نگهبانی را از سگ دیگری بخواه؛ با من صمیمی و مهربان باش.
ناز را بر تازهعاشقها فروش
پیر دیرم من ز خود سیرم مکن
ناز و عشوهی خود را به عاشقان تازهکار بفروش؛ من عاشق دیرینهام، پس مرا از خود نومید و بیبهره مکن.
ای جوان زین بیشتر پیرم مکن!
ای جوان، بیش از این با بیمهری و ناز خود مرا پیر و فرسوده نکن!
تفسیر کلی
این شعر با زبانی ساده، صمیمی و طنزآمیز، گلایهٔ شاعر از دیر آمدن دوستش را بیان میکند. شاعر با اغراق در تعبیرهایی چون «مُردم ز انتظارت» و تکرار واژهٔ «انتظار»، شدت بیقراری و بیحوصلگی خود را نشان میدهد. خطابهای پیدرپی مانند «ای امیر»، «ای فقیر» و «ای جوان پهلوان» فضایی شوخ و دوستانه پدید آورده و جنبهٔ جدی شکایت را کاهش میدهد. شعر در پایان، انتظار را از خودِ مرگ نیز دشوارتر میداند و با همین اغراق، طنز اجتماعی و عاطفی اثر را برجسته میکند.



