و علیک السلام میرآخور

ایرج میرزا – مثنوی شماره 4
مکتوب منظوم
و علیک السلام میرآخور
صاحب اسب و اَستَر و اُشتُر
یاد من کردی آفرینت باد
همه اوقات شیوه اینت باد
نامه ی نامی تو را دیدم
مهربانیت را پسندیدم
خوب کردی که یاد من کردی
واقعاً مردی و عجب مردی
خوب کردی که زیر چرخ کبود
گر محبت نبود هیچ نبود
من ندانم که دیو یا مَلَکی
صورة سبزه ای و با نمکی
آن که شیرین بود چو قند تویی
اوّلین شخص بیرجند تویی
خواف رفتی و باز برگشتی
گِرد رفتی دراز برگشتی
مزن آباد را فنا کردی
لیره و اسکناس جا کردی
سر درختی و میوه را بردی
همه ی کاه و بیده را خوردی
خوب کردی که نوش جانت باد
گوشتت باد و استخوانت باد
هستم اخلاص کیش صاحب جمع
که به جمع شما بود چون شمع
شمع گفتن بر او کمی لوس است
کو شکم گنده همچو فانوس است
گر بوَد چاق یا بود باریک
بنده ی آن کسم که باشد نیک
صاحب جمع آدم خوبی است
آدم پاک قلب و محبوبی است
بعد اسفندیار رویین تن
هست چشم همه به او روشن
خان از آن خوبهای دوران است
خوبی از چهرهاش نمایان است
هی بتابد سبیل و سازد پُز
در کند پیش این و آن قُنپُز
مینویسی به مشهد آمده بود
مخلص او را ندید و رفت چه سود
مثل مصباح خالی از علّت
کز برای وکالت ملّت
آمد از بیرجند و بر ری رفت
من ندیدم کی آمد و کی رفت
تا قیامت سیاه باشد روم
کز پذیراییش شدم محروم
وه چه خوب است اعتصام الملک
خاصه چو افکند نشاطش کُلک
خاصه چون بطر را به سر بکشد
زنِ آفاق را به خر بکشد
الغرض همچو آن گل زرده
در دل بنده سخت جا کرده
گرچه هستم از او کمی دلگیر
عرض اخلاص کن ز من به امیر
حضرت حاج شیخ هادی را
بندگی عرضه کن ز جانبما
خواهم از من گل و سمن باشی
بر رئیس معارف کاشی
گرچه با جنس شاهزاده بدم
بنده ی شاهزاده معتضدم
مخلصم بر رئیس نظمیّه
عاشقم بر پلیس نظمیّه
نه پلیسی که کلّهاش چو کدوست
آن پلیسی که مثل برگ هلوست
آن پلیسی که اُژدُنانسِ شب است
نه که در روز حاملِ حَطَب است
همچنین بر تمام آقایان
عرض اخلاص بنده را برسان
اینکه طبعم روان شدست چو آب
علّتش را بگویم و دریاب
خوردهام از برای دفع ملال
نمک میوه یازده مثقال
چون گرفته است تب گریبانم
لاجرم مستعدّ هذیانم
یک دعا میکنم ز روی صفا
همه آمین کنید ای رفقا
تا به دریاست رفت و امد فلک
.یر بر .ون اعتصامالملک !
معنی بیتهای نخستین
ایرج میرزا – مثنوی شماره 4 / مکتوب منظوم
ایرج میرزا ـ مثنوی شمارهٔ چهارم، نامهای منظوم.
و علیک السلام میرآخور / صاحب اسب و اَستَر و اُشتُر
سلام و درود بر تو نیز، ای میرآخورِ صاحب اسب و قاطر و شتر.
یاد من کردی آفرینت باد / همه اوقات شیوه اینت باد
که مرا یاد کردی، آفرین بر تو؛ امیدوارم همیشه روش و رفتارت همینگونه باشد.
نامه ی نامی تو را دیدم / مهربانیت را پسندیدم
نامهٔ ارزشمندت را خواندم و از مهربانیات خوشم آمد.
خوب کردی که یاد من کردی / واقعاً مردی و عجب مردی
کار خوبی کردی که مرا به یاد آوردی؛ واقعاً مردی شایسته و برجسته هستی.
خوب کردی که زیر چرخ کبود / گر محبت نبود هیچ نبود
در این جهان پهناور، کار خوبی کردی که محبت ورزیدی؛ زیرا اگر محبت نبود، هیچ چیز ارزشی نداشت.
من ندانم که دیو یا مَلَکی / صورة سبزه ای و با نمکی
نمیدانم دیوی یا فرشتهای؛ چهرهای سبزه و جذاب و بانمک داری.
آن که شیرین بود چو قند تویی / اوّلین شخص بیرجند تویی
آنکه مانند قند شیرین و دلنشین است، تویی؛ تو بهترین و سرشناسترین شخص بیرجندی.
خواف رفتی و باز برگشتی / گِرد رفتی دراز برگشتی
به خواف رفتی و دوباره بازگشتی؛ در آغاز فربه و گرد بودی و در بازگشت کشیده و لاغر شدی.
مزن آباد را فنا کردی / لیره و اسکناس جا کردی
مزنآباد را کاملاً زیر و رو کردی و در آنجا لیره و اسکناس به جا گذاشتی.
سر درختی و میوه را بردی / همه ی کاه و بیده را خوردی
از درخت بالا رفتی و میوههایش را چیدی و همهٔ کاه و علوفه را هم خوردی.
خوب کردی که نوش جانت باد / گوشتت باد و استخوانت باد
کار خوبی کردی؛ نوش جانت باشد و هرچه خوردی گوارایت باد.
هستم اخلاص کیش صاحب جمع / که به جمع شما بود چون شمع
من از صمیم قلب به صاحبجمع ارادت دارم و در جمع شما مانند شمع، روشنیبخش و خدمتگزار او هستم.
شمع گفتن بر او کمی لوس است / کو شکم گنده همچو فانوس است
البته تشبیه او به شمع چندان مناسب نیست؛ زیرا شکمش بزرگ و مانند فانوس است.
گر بوَد چاق یا بود باریک / بنده ی آن کسم که باشد نیک
خواه او چاق باشد و خواه لاغر، من خدمتگزار هر کسی هستم که نیکنهاد و نیکوکار باشد.
صاحب جمع آدم خوبی است / آدم پاک قلب و محبوبی است
صاحبجمع انسان خوبی است؛ پاکدل و دوستداشتنی است.
بعد اسفندیار رویین تن / هست چشم همه به او روشن
پس از اسفندیارِ رویینتن، او کسی است که دیدنش چشم همه را روشن میکند.
خان از آن خوبهای دوران است / خوبی از چهرهاش نمایان است
خان از نیکان روزگار است و خوبی و شایستگی از چهرهاش آشکار است.
هی بتابد سبیل و سازد پُز / در کند پیش این و آن قُنپُز
پیوسته سبیلش را تاب میدهد و به خودنمایی میپردازد و نزد این و آن فخر و لاف میزند.
مینویسی به مشهد آمده بود / مخلص او را ندید و رفت چه سود
نوشتهای که او به مشهد آمده بود؛ اما افسوس که مخلص او را ندید و او رفت.
مثل مصباح خالی از علّت / کز برای وکالت ملّت
مانند مصباح، که برای نمایندگی مردم آمده بود، اما بیآنکه بیماری یا مشکلی داشته باشد، از دسترس دور ماند.
آمد از بیرجند و بر ری رفت / من ندیدم کی آمد و کی رفت
او از بیرجند آمد و به ری رفت، ولی من نفهمیدم چه زمانی آمد و چه زمانی رفت.
تا قیامت سیاه باشد روم / کز پذیراییش شدم محروم
از اینکه نتوانستم از او پذیرایی کنم، چهرهام تا قیامت شرمنده و سیاه باد.
وه چه خوب است اعتصام الملک / خاصه چو افکند نشاطش کُلک
اعتصامالملک چه انسان خوبی است، بهویژه هنگامی که در حال شادی قلم به دست میگیرد.
خاصه چون بطر را به سر بکشد / زنِ آفاق را به خر بکشد
بهخصوص وقتی سرمستی و غرور بر او غلبه کند و با شوخیها و رفتارهایش همهٔ زنان جهان را سرگرم و شاد کند.
الغرض همچو آن گل زرده / در دل بنده سخت جا کرده
خلاصه، او مانند آن گل زرد در دل من جای بسیار محکمی پیدا کرده است.
گرچه هستم از او کمی دلگیر / عرض اخلاص کن ز من به امیر
اگرچه اندکی از او دلگیرم، اما از طرف من ارادت و اخلاصم را به امیر برسان.
حضرت حاج شیخ هادی را / بندگی عرضه کن ز جانبما
به حضرت حاج شیخ هادی نیز از طرف من عرض بندگی و ارادت کن.
خواهم از من گل و سمن باشی / بر رئیس معارف کاشی
میخواهم در برابر رئیس معارف کاشان، از سوی من با لطف و مهربانی رفتار کنی.
گرچه با جنس شاهزاده بدم / بنده ی شاهزاده معتضدم
اگرچه اصولاً با خاندان و طبقهٔ شاهزادگان میانهای ندارم، اما غلام و ارادتمند شاهزادهٔ معتضد هستم.
مخلصم بر رئیس نظمیّه / عاشقم بر پلیس نظمیّه
به رئیس نظمیه ارادت دارم و شیفتهٔ پلیس نظمیه هستم.
معنی بیتهای پایانی
نه پلیسی که کلّهاش چو کدوست / آن پلیسی که مثل برگ هلوست
منظور، آن پلیسی نیست که سرش مانند کدو بزرگ و زمخت یا مانند برگ هلو نازک و لطیف باشد.
آن پلیسی که اُژدُنانسِ شب است / نه که در روز حاملِ حَطَب است
همچنین منظور آن پلیسی نیست که شبها بهصورت موجودی هولناک و اژدهاگونه ظاهر میشود و روزها هیزم حمل میکند.
همچنین بر تمام آقایان / عرض اخلاص بنده را برسان
همچنین سلام و ارادت خالصانهٔ مرا به همهٔ آقایان برسان.
اینکه طبعم روان شدست چو آب / علّتش را بگویم و دریاب
اینکه سخن و طبع من مانند آب روان و جاری شده است، علتش را برایت میگویم تا دریابی.
خوردهام از برای دفع ملال / نمک میوه یازده مثقال
برای برطرف کردن اندوه و کسالت، یازده مثقال نمکِ میوه خوردهام.
چون گرفته است تب گریبانم / لاجرم مستعدّ هذیانم
چون تب دامنگیرم شده است، ناگزیر آمادگی دارم که سخنان پریشان و بیهوده بگویم.
یک دعا میکنم ز روی صفا / همه آمین کنید ای رفقا
با خلوص نیت دعایی میکنم؛ ای دوستان، همه با صدق دل آمین بگویید.
تا به دریاست رفت و امد فلک / .یر بر .ون اعتصامالملک !
معنی این بیت به سبب آشفتگی و ناخوانا بودن بخشی از متن روشن نیست.
«»
تفسیر کلی
این شعر در قالب نامهای منظوم، با زبانی صمیمی و طنزآمیز، خطاب به «میرآخور» سروده شده است. شاعر از یاد کردن و مهربانی مخاطب خشنود است و با ستایشهای پیاپی، رابطهای دوستانه و گرم میان خود و او نشان میدهد. کاربرد واژهها و تعبیرهای عامیانه و اشاره به اسب، استر و اشتر، به شعر حالوهوایی مردمی و شوخطبعانه بخشیده است. در مجموع، شعر بر ارزش دوستی، یادکردن از یکدیگر و پاسخگویی محبت با محبت تأکید دارد.




میرآخور در ابن شعر ایرج میرزا ،اشاره به پیشینه محمدرضا سپهری دارد که قبلا میرآخور شوکت الملک بوده و بعدها به درجات عالی رسیده،پدر محمدرضا سپهری هم ابتدا کفاش بوده و بعدها توانسته خود را به سمت داروغه ارتقا دهد
گویا ایرج میرزا از سپهری کمی گله مند بوده و با وجود رفاقتی که با او داشته خواسته با یادآوری پیشینه سپهری که ابتدا میرآخور شوکت الملک بوده و بعدها در اثر توانایی به درجات عالی رسیده است،گذشته اش را به او یادآوری کند.
در سایر ابیات هم کنایه هایه زیادی به سپهری داشته و به قولی با یادآوری آنها سربه سر سپهری گذاشته است.
محمدرضا سپهری فرزند میرعلی بیک ورقا داروغه بیرجند و نوه میر محمد بیک عرب خزیمه معروف به ورقا از نایب الحکومه های جنوب خراسان است ، علی بیک ورقا به جز داروغگی یک کاروانسرای تجاری وچرم دوزی و کفاشی داشت و البته رییس پلیس شهر بود ، میر محمد بیک عرب خزیمه (ورقا) چابکسوار و فرمانده سواره نظام جنوب خراسان بود از نوادگان خزیمه های فاتح خراسان و عموزاده خزیمه علم
محمد رضا خان سپهری فرزند میر علی بیک ورقا و نوه میر محمد بیک عرب خزیمه (ورقا)
محمد رضا خان سپهری صاحبکار امیر قاینات و سیستان
میر علی بیک ورقا داروغه بیرجند و صاحب کاروانسرای چرم و کفش دوزی بیرجند و رییس پلیس شهر
میر محمد بیک (ورقا) مقام چابکسواری و فرمانده سواره نظام قاینات و از نوادگان خزیمه های فاتح خراسان و عموزاده خزیمه علم