یکی خرس بودست در جنگلی

ایرج میرزا – مثنوی شماره 6
خرس و صیادان
یکی خرس بودست در جنگلی
درنده هَیُونی قوی هیکلی
دو صیاد استادِ چالاک و چُست
یکی آلفرد نام و دیگر اگست
نمودند بر یک رباطی ورود
که بر جنگل خرس نزدیک بود
سخن آمد از خرس اندر میان
بر ایشان نمودند تعریف آن
که در جُثه بیحد بزرگ است او
بود پوستش پر بها و نکو
بسی آمدند از شکار آوران
که عاجز بماندند از صید آن
اگست آن زمان گفت که ما دو یار
به زودی نماییم او را شکار
از آن جانور ما نداریم باک
که صیاد اینجا بود ترسناک
به جنگل برفتند آن دو جوان
پیِ خرس گشتند هر سو روان
قضا را نمودند هر جا گذر
ندیدند آن روز از خرس اثر
ز جنگل سوی خانه باز آمدند
بدین حال بودند خود روز چند
بماندند یک هفته در آن رباط
ز هر قسم مأکولشان در بساط
خریدند از میزبان نان و آب
نداند وجه طعام و شراب
نمودند با او قرار و مدار
که سازیم چون خرس را ما شکار
فروشیم پس جلد آن خرس را
نماییم مر قرض خود را ادا
همان قسم روزی به جنگل شدند
پی خرس هر سو شتابان بُدند
بدیدند تا مِتر مارتَن رسید
بغّرید از دور چون آن دو دید
دو صیادِ با جُرأت و خودپسند
که ناکُشتهاش پوست بفروختند
در آن دم که دیدند آن پیل تن
نمودند کم جرأت خویشتن
فتاد آلفرِد را تفنگش ز دست
ز بیمش به بالای شاخی بجست
اگست آن زمان خفت چون مردگان
نیاور بیرون نفس از دهان
چو نزدیک باشد متر مارتن بر او
بسی کرد مر گوش بینیش بو
ورا مُرده پنداشت، زو برگذشت
چو از چشم ایشان بسی دور گشت
اگست از زمین جَست شوریده بخت
بشد آلفرد بر زمین از درخت
بگفتا بر او با لب نیم خند
چه در گوشَت آن خرس بنهاد پند؟
چنین داد پاسخ که این گفتِ اوست
چو ناکُشته ای خرس مفروش پوست
چه خوش گفت فردوسی بیقرین
به شهنامه در جنگِ خاقانِ چین
((فرستاده گفت ای خداوندِ رَخش
به دشت آهوی ناگرفته مبخش))
معنی بیتهای نخستین
یکی خرس بودست در جنگلی / درنده هَیُونی قوی هیکلی
در جنگلی خرسی زندگی میکرد؛ حیوانی درنده، بسیار نیرومند و بزرگجثه.
دو صیاد استادِ چالاک و چُست / یکی آلفرد نام و دیگر اگست
دو شکارچی ماهر، چابک و زبردست، به نامهای آلفرد و اگست بودند.
نمودند بر یک رباطی ورود / که بر جنگل خرس نزدیک بود
آن دو به کاروانسرایی وارد شدند که نزدیک جنگل محل زندگی خرس بود.
سخن آمد از خرس اندر میان / بر ایشان نمودند تعریف آن
در میان مردم سخن از آن خرس به میان آمد و دربارهاش برای آن دو تعریف کردند.
که در جُثه بیحد بزرگ است او / بود پوستش پر بها و نکو
گفتند که آن خرس بسیار بزرگجثه است و پوست زیبا و گرانبهایی دارد.
بسی آمدند از شکار آوران / که عاجز بماندند از صید آن
شکارچیان بسیاری برای شکار آن خرس آمده بودند، اما همگی از شکارش ناتوان مانده بودند.
اگست آن زمان گفت که ما دو یار / به زودی نماییم او را شکار
اگست گفت: ما دو دوست بهزودی آن خرس را شکار خواهیم کرد.
از آن جانور ما نداریم باک / که صیاد اینجا بود ترسناک
ما از آن حیوان ترسی نداریم؛ زیرا شکارچیان ترسناک و نیرومندی هستیم.
به جنگل برفتند آن دو جوان / پیِ خرس گشتند هر سو روان
آن دو جوان به جنگل رفتند و برای یافتن خرس، هر سو به جستوجو پرداختند.
قضا را نمودند هر جا گذر / ندیدند آن روز از خرس اثر
اتفاقاً هر جا که رفتند، در آن روز هیچ نشانی از خرس پیدا نکردند.
ز جنگل سوی خانه باز آمدند / بدین حال بودند خود روز چند
از جنگل به محل اقامتشان بازگشتند و چند روز به همین وضعیت گذشت.
بماندند یک هفته در آن رباط / ز هر قسم مأکولشان در بساط
یک هفته در آن کاروانسرا ماندند و انواع خوراکیها برای خوردن در اختیار داشتند.
خریدند از میزبان نان و آب / نداند وجه طعام و شراب
از میزبان نان و آب و دیگر خوراک و نوشیدنی خریدند، اما پولی برای پرداخت هزینه آنها نداشتند.
نمودند با او قرار و مدار / که سازیم چون خرس را ما شکار
با میزبان قرار گذاشتند که هرگاه خرس را شکار کردند،
فروشیم پس جلد آن خرس را / نماییم مر قرض خود را ادا
پوست خرس را بفروشند و بدهی خود را از این راه بپردازند.
همان قسم روزی به جنگل شدند / پی خرس هر سو شتابان بُدند
روزی دیگر نیز به همان شیوه به جنگل رفتند و با شتاب در هر سو به دنبال خرس گشتند.
بدیدند تا مِتر مارتَن رسید / بغّرید از دور چون آن دو دید
ناگهان مِتر مارتن، یعنی همان خرس، آن دو را دید و از دور به سویشان غرش کرد.
دو صیادِ با جُرأت و خودپسند / که ناکُشتهاش پوست بفروختند
آن دو شکارچی که خود را شجاع و مغرور میدانستند، پیش از کشتن خرس پوستش را فروخته و درباره شکارش حساب باز کرده بودند.
در آن دم که دیدند آن پیل تن / نمودند کم جرأت خویشتن
اما همین که آن حیوان عظیمالجثه را دیدند، شجاعت خود را از دست دادند و ترسو شدند.
فتاد آلفرِد را تفنگش ز دست / ز بیمش به بالای شاخی بجست
تفنگ از دست آلفرد افتاد و او از ترس، به بالای درختی پرید و روی شاخهای پناه گرفت.
اگست آن زمان خفت چون مردگان / نیاور بیرون نفس از دهان
اگست در آن هنگام مانند مردگان روی زمین دراز کشید و از ترس حتی نفس هم نکشید.
چو نزدیک باشد متر مارتن بر او / بسی کرد مر گوش بینیش بو
وقتی مِتر مارتن به او نزدیک شد، مدتی گوش و بینیاش را بو کرد.
ورا مُرده پنداشت، زو برگذشت / چو از چشم ایشان بسی دور گشت
خرس گمان کرد او مرده است؛ بنابراین از کنارش گذشت و وقتی از دید آن دو دور شد،
اگست از زمین جَست شوریده بخت / بشد آلفرد بر زمین از درخت
اگستِ بداقبال از زمین برخاست و آلفرد نیز از درخت پایین آمد و به زمین رسید.
بگفتا بر او با لب نیم خند / چه در گوشَت آن خرس بنهاد پند؟
آلفرد با لبخندی کمرنگ از او پرسید: آن خرس در گوشت چه پندی گفت؟
چنین داد پاسخ که این گفتِ اوست / چو ناکُشته ای خرس مفروش پوست
اگست پاسخ داد: خرس به من گفت تا وقتی حیوانی را نکشتهای، پوستش را نفروش؛ یعنی پیش از انجام کار، نتیجه آن را قطعی فرض نکن.
چه خوش گفت فردوسی بیقرین / به شهنامه در جنگِ خاقانِ چین
فردوسی بیهمتا نیز در شاهنامه، در داستان جنگ با خاقان چین، این حقیقت را بسیار نیکو بیان کرده است.
((فرستاده گفت ای خداوندِ رَخش
«»
معنی بیتهای پایانی
به دشت آهوی ناگرفته مبخش
آهویی را که هنوز در دشت نگرفتهای، به کسی نبخش؛ یعنی چیزی را که هنوز به دست نیاوردهای، قطعی و مسلم ندان و وعده نده.
تفسیر کلی
این بخش از شعر با معرفی خرسی نیرومند و دو صیاد چابک، زمینهٔ رویارویی انسان با طبیعت و آزمودن شجاعت را فراهم میکند. توصیف اغراقآمیز خرس و تأکید بر مهارت صیادان، حالوهوایی داستانی و طنزآمیز به روایت میبخشد. گفتوگوی صیادان دربارهٔ خرس نشان میدهد که گاهی انسانها پیش از رویارویی با خطر، دربارهٔ آن بزرگنمایی و خیالپردازی میکنند. ایرج میرزا با زبانی ساده و روایی، مخاطب را برای آشکار شدن تفاوت میان ادعا و عمل در ادامهٔ داستان آماده میسازد.



