داشت عباس قلی خان پسری

ایرج میرزا – مثنوی شماره 21
پسر بی هنر
داشت عباس قلی خان پسری
پسر بی ادب و بی هنری
اسم او بود علی مردان خان
کُلفَت خانه ز دستش به امان
پشت کالسکه مردم می جَست
دل کالسکه نشین را می خَست
هر سحرگه دم در بر لب جو
بود چون کِرمِ به گِل رفته فرو
بس که بود آن پسر خیره و بد
همه از او بدشان می آمد
هرچه می گفت لَلِه لَج می کرد
دهنش را به لَلِه کج می کرد
هر کجا لانه ی گنجشکی بود
بچه گنجشک در آوردی زود
هرچه میدادند می گفت کم است
مادرش مات که این چه شکم است
نه پدر راضی از او نه مادر
نه معلم نه لَلِه نه نوکر
ای پسر! جان من این قصه بخوان
تو مشو مثل علی مردان خان
معنی بیتهای شعر
داشت عباس قلی خان پسری
پسر بی ادب و بی هنری
عباسقلیخان پسری داشت که نه ادب داشت و نه هنر.
اسم او بود علی مردان خان
کُلفَت خانه ز دستش به امان
نام آن پسر علیمردانخان بود و خدمتکار خانه از دست آزارها و شیطنتهای او به ستوه آمده بود.
پشت کالسکه مردم می جَست
دل کالسکه نشین را می خَست
او پشت کالسکهی مردم میپرید و با این کار، سرنشینان کالسکه را ناراحت و آزرده میکرد.
هر سحرگه دم در بر لب جو
بود چون کِرمِ به گِل رفته فرو
هر صبح زود، کنار درِ خانه و لب جوی آب مینشست یا در گلولای فرو میرفت و مانند کرمی در گلمانده به نظر میرسید.
بس که بود آن پسر خیره و بد
همه از او بدشان می آمد
آن پسر چنان گستاخ و بدرفتار بود که همه از او بیزار بودند.
هرچه می گفت لَلِه لَج می کرد
دهنش را به لَلِه کج می کرد
هرچه دایه یا مربیاش به او میگفت، از روی لجبازی مخالفت میکرد و با تمسخر، دهانش را به سوی او کج میکرد.
هر کجا لانه ی گنجشکی بود
بچه گنجشک در آوردی زود
هر جا لانهی گنجشکی پیدا میکرد، فوراً جوجههای گنجشک را از لانه بیرون میآورد.
هرچه میدادند می گفت کم است
مادرش مات که این چه شکم است
هر غذایی به او میدادند، باز میگفت کم است؛ و مادرش حیران بود که این پسر چه شکم سیریناپذیری دارد.
نه پدر راضی از او نه مادر
نه معلم نه لَلِه نه نوکر
نه پدر و مادر از او راضی بودند، نه معلم، نه دایه و نه خدمتکاران خانه.
ای پسر! جان من این قصه بخوان
تو مشو مثل علی مردان خان
ای پسر عزیزم، این داستان را بخوان و پند بگیر و مانند علیمردانخان، بیادب و بیهنر و آزاردهنده نشو.
تفسیر کلی
این شعر با زبانی طنزآمیز و انتقادی، رفتارهای ناپسند و بیادبیِ پسری به نام علیمردانخان را به تصویر میکشد. شاعر نشان میدهد که بیهنری و بیتربیتی او نهتنها خانواده، بلکه مردم و خدمتکاران خانه را نیز آزرده است. تشبیه او به کرمی فرورفته در گل، تصویرگر زندگی بیهدف، پست و آمیخته با آلودگی اوست. ایرج میرزا از این ماجرا برای تأکید بر اهمیت ادب، تربیت و پرهیز از آزار دیگران بهره میگیرد.



