نبینی خیر از دنیا علایی

ایرج میرزا – مثنوی شماره 20
انتقاد از مستشاران
نبینی خیر از دنیا علایی
رسد از آسمان بر تو بلایی
تو را کردیم ای گوساله مأمور
نه مأموری که أَلمأمورُ مَعذور
که بنمایی در آمریکا تجسس
بیاری مستشاری با تخصص
در آمریکا به خرها کردی اعلان
که باشد مرتع سبزی در ایران
ز نوع خود فرستادی کمندی
خصوصاً یک خر بالا بلندی
چموش و بدلگام و خام و گه گیر
نه از افسار می ترسد نه زنجیر
خران داخلی معقول بودند
وَجیۀ المِلَّه و مقبول بودند
که باشد این مَثَل منظور هرکس
زبان خر خَلَج می داند و بس
نه تنها مرتع ما را چریدند
پدر سگ صاحبان بر سبزه ریدند
معنی بیتهای شعر
نبینی خیر از دنیا علایی / رسد از آسمان بر تو بلایی
ای علاء، از دنیا خیر و خوشی نبینی و بلایی از آسمان بر سرت فرود آید.
تو را کردیم ای گوساله مأمور / نه مأموری که أَلمأمورُ مَعذور
ای گوساله، ما تو را مأمور کردیم؛ اما نه از آن مأمورانی که بتوانند به بهانهٔ «مأمور معذور است» از مسئولیت کار خود شانه خالی کنند.
که بنمایی در آمریکا تجسس / بیاری مستشاری با تخصص
تو را فرستادیم تا در آمریکا تحقیق و جستوجو کنی و مستشاری متخصص برای ما بیاوری.
در آمریکا به خرها کردی اعلان / که باشد مرتع سبزی در ایران
در آمریکا به خرها اعلام کردی که در ایران چراگاه سبز و پردرآمدی وجود دارد.
ز نوع خود فرستادی کمندی / خصوصاً یک خر بالا بلندی
از میان همنوعان خود، خری را به ایران فرستادی؛ بهویژه خری بلندبالا و درشتاندام را.
چموش و بدلگام و خام و گه گیر / نه از افسار می ترسد نه زنجیر
او حیوانی سرکش، بدقلق، نادان و دردسرساز بود که نه از مهار و افسار میترسید و نه از زنجیر.
خران داخلی معقول بودند / وَجیۀ المِلَّه و مقبول بودند
خرهای داخلی دستکم عاقلتر و قابلتحملتر بودند و در میان مردم آبرو و مقبولیت داشتند.
که باشد این مَثَل منظور هرکس / زبان خر خَلَج می داند و بس
مقصود این مثل را هر کسی درک نمیکند؛ تنها کسی که زبان خرهای خارجی را بداند، منظور آن را میفهمد.
نه تنها مرتع ما را چریدند / پدر سگ صاحبان بر سبزه ریدند
این بیگانگان نهتنها منابع و داراییهای ما را غارت کردند، بلکه صاحبان بیشرمشان نیز بر سرسبزی و آبادانی کشور ما بیحرمتی و ویرانگری کردند.
تفسیر کلی
این شعر با زبانی طنزآمیز و گزنده، انتصاب مأموران ناآگاه و وابستگی به مستشاران خارجی را به نقد میکشد. ایرج میرزا با خطابهایی چون «گوساله» و تشبیه مردم به «خرها»، بیکفایتی مأمور و سادهلوحی کسانی را که به تبلیغات او اعتماد میکنند، برجسته میسازد. اشاره به آوردن مستشار از آمریکا و وعدهٔ «مرتع سبز» در ایران، کنایهای از فریبکاری، منفعتجویی و نگاه استعماری به منابع کشور است. در مجموع، شعر خواهان هوشیاری اجتماعی و پرهیز از پذیرش بیچونوچرای ادعاهای بیگانگان و مأموران نالایق است.



