برزگری کِشته ی خود را دِرود

ایرج میرزا – مثنوی شماره 10
کار و کوشش سرمایه ی پیروزی است
برزگری کِشته ی خود را دِرود
تا چه خود از بَدو عمل کِشته بود
بار کَش آورد و بر آن بار کرد
روی ز صحرا سوی انبار کرد
در سر ره تیره گِلی شد پدید
بار کَش و مرد در آن گِل تپید
هرچه بر آن اسب نهیب آزمود
چرخ نجنبید و نبخشید سود
برزگر آشفته از آن سوءِ بخت
کرد تن و جامه به خود لَخت لَخت
گه لگدی چند به یابو نواخت
گه دو سه مُشت از زبر چرخ آخت
راه به ده دور بُد و وقت دیر
کس نه به ره تا شَوَدش دست گیر
زار و حزین مویه کُنان مو کنان
کرد سر عجز سوی آسمان
کای تو کَنَنده در خیبر ز جای
بَر کَنَم این بار کَش از تیره لای
هاتفی از غیب به دادش رسید
کامَدَم ای مرد مشو ناامید
نَک تو بدان بیل که داری به بار
هر چه گِل تیره بود کُن کنار
تا مَنَت از مهر کنم یاوری
بارِ خود از لای برون آوری
برزگر آن کرد و دگر ره سروش
آمدش از عالم بالا به گوش
حال بنه بیل و برآور کلنگ
برشکن از پیش ره آن قطعه سنگ
گفت شکستم، چه کنم؟ گفت خوب
هرچه شکستی ز سر ره بروب
گفت برُفتم همه از بیخ و بُن
گفت کنون دست به شلاق کُن
تا شَوَم السّاعه مددکار تو
باز رهانم ز لجن بار تو
مرد نیاورده به شلاق دست
بار ز گِل برزگر از غم برست
زین مدد غیبی گردید شاد
وز سر شادی به زمین بوسه داد
کای تو مهین راه نمای سُبُل
نیک برآوردی ام از گِل چو گُل
گفت سروشش به تقاضای کار
کار ز تو یاوری از کردگار
معنی بیتهای شعر
کار و کوشش سرمایه ی پیروزی است
برزگری کِشته ی خود را دِرود
کار و تلاش سرمایه و سبب پیروزی است. کشاورزی محصول کِشتهٔ خود را درو میکرد.
تا چه خود از بَدو عمل کِشته بود
بار کَش آورد و بر آن بار کرد
او محصولی را درو میکرد که از آغاز کار، خودش کاشته بود؛ سپس الاغ بارکش را آورد و محصول را بر آن بار کرد.
روی ز صحرا سوی انبار کرد
در سر ره تیره گِلی شد پدید
از صحرا به سوی انبار راه افتاد، اما در میان راه، گلولای تیرهای پدیدار شد.
بار کَش و مرد در آن گِل تپید
هرچه بر آن اسب نهیب آزمود
الاغ بارکش و مرد در آن گل فرو رفتند. مرد هرچه اسب را هی کرد و به حرکت واداشت،
چرخ نجنبید و نبخشید سود
برزگر آشفته از آن سوءِ بخت
چرخ حرکت نکرد و تلاش او نتیجهای نداد. کشاورز از این بداقبالی پریشان و آشفته شد.
کرد تن و جامه به خود لَخت لَخت
گه لگدی چند به یابو نواخت
از شدت ناراحتی، لباس و بدن خود را پارهپاره کرد. گاهی نیز چند لگد به الاغ میزد.
گه دو سه مُشت از زبر چرخ آخت
راه به ده دور بُد و وقت دیر
و گاهی دو سه مشت بر بالای چرخ میکوبید. راه روستا دور بود و وقت نیز دیر شده بود.
کس نه به ره تا شَوَدش دست گیر
زار و حزین مویه کُنان مو کنان
هیچکس در راه نبود تا به او کمک کند. پس با ناله و اندوه، موی خود را میکند.
کرد سر عجز سوی آسمان
کای تو کَنَنده در خیبر ز جای
با درماندگی سر به سوی آسمان بلند کرد و گفت: ای خدایی که درِ خیبر را از جای کندی،
بَر کَنَم این بار کَش از تیره لای
هاتفی از غیب به دادش رسید
این الاغ بارکش را از این گلولای تیره بیرون بیاور. در این هنگام ندایی غیبی به یاری او آمد.
کامَدَم ای مرد مشو ناامید
نَک تو بدان بیل که داری به بار
ندا گفت: ای مرد، من به یاری تو آمدهام؛ ناامید نباش. اکنون با همین بیلی که داری،
هر چه گِل تیره بود کُن کنار
تا مَنَت از مهر کنم یاوری
هر مقدار از گلولای تیره را که میتوانی کنار بزن تا من نیز از روی لطف به تو کمک کنم.
بارِ خود از لای برون آوری
برزگر آن کرد و دگر ره سروش
با این کار میتوانی بار خود را از میان گلولای بیرون بیاوری. کشاورز همین کار را انجام داد و دوباره ندای غیبی
آمدش از عالم بالا به گوش
حال بنه بیل و برآور کلنگ
از عالم بالا به گوشش رسید که گفت: اکنون بیل را کنار بگذار و کلنگ را بردار.
برشکن از پیش ره آن قطعه سنگ
گفت شکستم، چه کنم؟ گفت خوب
آن قطعهسنگ را از سر راه بشکن. کشاورز گفت: آن را شکستم، حالا چه کار کنم؟ ندا گفت: بسیار خوب،
هرچه شکستی ز سر ره بروب
گفت برُفتم همه از بیخ و بُن
هرچه را شکستی، از سر راه جارو و پاک کن. کشاورز گفت: همهٔ آنها را از ریشه و پایه برکندم.
گفت کنون دست به شلاق کُن
تا شَوَم السّاعه مددکار تو
ندا گفت: اکنون شلاق را به دست بگیر تا همین لحظه به یاری تو بشتابم.
باز رهانم ز لجن بار تو
مرد نیاورده به شلاق دست
تا بار تو را از گلولای نجات دهم. هنوز مرد دست به شلاق نبرده بود که
بار ز گِل برزگر از غم برست
زین مدد غیبی گردید شاد
بار کشاورز از گل بیرون آمد و او از اندوه رهایی یافت. کشاورز از این یاری غیبی شادمان شد
وز سر شادی به زمین بوسه داد
کای تو مهین راه نمای سُبُل
و از شدت شادی زمین را بوسید و گفت: ای بزرگترین راهنمای راهها،
نیک برآوردی ام از گِل چو گُل
گفت سروشش به تقاضای کار
مرا بهخوبی از گل بیرون آوردی و مانند گل شکوفا و سربلند کردی. ندای غیبی در پاسخ به درخواست او گفت:
کار ز تو یاوری از کردگار
انجام کار و تلاش بر عهدهٔ توست و یاری و توفیق از جانب خداوند میرسد.
تفسیر کلی
این شعر بر ارزش کار و کوشش و نقش آن در رسیدن به پیروزی تأکید میکند و نشان میدهد که انسان سرانجام حاصل آنچه را در آغاز کاشته است، درو میکند. بااینحال، تلاش و دستاورد بهتنهایی برای رسیدن به مقصد کافی نیست و گاهی موانعی پیشبینینشده در مسیر پدیدار میشوند. گرفتارشدن بارکش و مرد در گل نمادی از دشواریهایی است که با شتابزدگی و فریاد برطرف نمیشوند. پیام شعر این است که کامیابی افزون بر کوشش، به دوراندیشی، شناخت شرایط و یافتن راه درست برای غلبه بر مشکلات نیز نیاز دارد.



