ای بی خرد اعتماد تُجّار

ایرج میرزا – مثنوی شماره 22
در هجو اعتمادالتجار اصفهانی
ای بی خرد اعتماد تُجّار
دست از حرکات زشت بردار
تو تاجری ای عَنَم به ریشت !
بی خود مبر اعتماد خویشت
ای صارم دولت شهنشاه
هستی تو از این قضیه آگاه
بودند شبی معاشران جمع
با یک دو سه خوب روی چون شمع
آن سیّد خر درآمد از در
گردید به بوستان سر خر
از من بستد دو بیست تومان
تا آرد فرستد از صفاهان
از من ستد و ضعیفه را داد
هم بنده و هم ضعیفه را گاد !
معنی بیتهای شعر
ای بی خرد اعتماد تُجّار
دست از حرکات زشت بردار
ای اعتمادالتجارِ نادان، از رفتارهای زشت و ناپسندت دست بردار.
تو تاجری ای عَنَم به ریشت !
بی خود مبر اعتماد خویشت
تو تاجری؛ اما ـ با لحنی توهینآمیز ـ هشدار میدهم که بیهوده به خودت مغرور و مطمئن نباشی.
ای صارم دولت شهنشاه
هستی تو از این قضیه آگاه
ای صاحب مقام و شمشیرِ دولت شاهنشاه، تو از این ماجرا آگاهی.
بودند شبی معاشران جمع
با یک دو سه خوب روی چون شمع
شبی چند نفر از دوستان و همنشینان، همراه با دو سه جوان زیبارو، گرد هم جمع شده بودند.
آن سیّد خر درآمد از در
گردید به بوستان سر خر
آن سیدِ نادان وارد شد و با سر و کله پیدا کردن در آن جمع، به مزاحم و مایهٔ دردسر آنان تبدیل شد.
از من بستد دو بیست تومان
تا آرد فرستد از صفاهان
چهل تومان از من گرفت تا از اصفهان آرد بیاورد یا بفرستد.
از من ستد و ضعیفه را داد
هم بنده و هم ضعیفه را گاد !
پول را از من گرفت و زنی را به من سپرد؛ سپس، بنا بر ادعای شاعر، هم به من و هم به آن زن تعرض جنسی کرد.
تفسیر کلی
ایرج میرزا در این بخش از مثنوی، با زبانی طنزآمیز و هجوآلود، اعتمادالتجار اصفهانی را به سبب رفتارهای ناپسند و سبکسرانهاش سرزنش میکند. شاعر با بهرهگیری از خطابهای مستقیم، کنایه و تعبیرهای عامیانه، شخصیت او را کوچک و بیاعتبار نشان میدهد. اشاره به جمع معاشران و حضور زیبارویان نیز فضای داستانی و اجتماعی شعر را شکل میدهد و زمینه را برای آشکار شدن رفتار مورد انتقاد فراهم میکند. در مجموع، این ابیات نمونهای از طنز اجتماعی ایرج میرزا هستند که در آن زبان صریح و شوخطبعانه برای نکوهش ریاکاری و بیخردی به کار رفته است.



