دل دیوانگیم هست و سر ناباکی

معنی بیت‌های شعر

دل دیوانگیم هست و سر ناباکی
که نه کاریست شکیبایی و اندهناکی

دلم هوای دیوانگی دارد و سرم سودای بی‌باکی؛ دیگر صبر کردن و غمگین بودن چاره‌ساز نیست.

سر به خمخانه تشنیع فرو خواهم برد
خرقه گو در بر من دست بشوی از پاکی

سرم را با بی‌اعتنایی به میخانه خواهم برد؛ ای خرقه، از من دست بشوی و دیگر مرا به پاکی و پرهیزکاری دعوت مکن.

دست در دل کن و هر پرده پندار که هست
بدر ای سینه که از دست ملامت چاکی

ای دل، درون خود را بکاو و هر پردهٔ پندار و خیال را پاره کن؛ ای سینه، از سرزنش مردم چاک‌چاک شده‌ای.

تا به نخجیر دل سوختگان کردی میل
هر زمان بسته دلی سوخته بر فتراکی

از زمانی که به شکار دل عاشقان سوخته روی آورده‌ای، پیوسته دل سوخته‌ای را به کمند عشق خویش گرفتار می‌کنی.

انت ریان و کم حولک قلب صاد
انت فرحان و کم نحوک طرف باکی

تو سیراب و بی‌نیازی، در حالی که دل‌های تشنهٔ بسیاری پیرامونت هستند؛ تو شادمانی، در حالی که چشم‌های گریان بسیاری به سوی تو دوخته شده است.

یا رب آن آب حیات است بدان شیرینی
یا رب آن سرو روان است بدان چالاکی

خدایا، آیا آن محبوب به سبب شیرینی‌اش آب حیات است؟ و آیا به سبب چالاکی و زیبایی‌اش سرو روان است؟

جامه‌ای پهن‌تر از کارگه امکانی
لقمه‌ای بیشتر از حوصله ادراکی

آرزو و خواسته‌ای دارم که از توان و گنجایش امکانات فراتر است و بهره‌ای می‌طلبم که فهم و توان درک من بیش از آن را برنمی‌تابد.

در شکنج سر زلف تو دریغا دل من
که گرفتار دو مار است بدین ضحاکی

دریغا که دل من در پیچ‌وتاب زلف تو گرفتار است؛ گویی مانند ضحاک، در میان دو مار اسیر شده است.

آه من باد به گوش تو رساند هرگز
که نه ما بر سر خاکیم و تو بر افلاکی

کاش آه و نالهٔ من روزی به گوش تو برسد؛ زیرا ما بر خاک افتاده‌ایم و تو در جایگاهی بلند و آسمانی قرار داری.

الغیاث از تو که هم دردی و هم درمانی
زینهار از تو که هم زهری و هم تریاکی

از تو فریادرس می‌خواهم، زیرا هم درد منی و هم درمان من؛ و از تو پناه می‌جویم، زیرا هم زهرآگینی و هم پادزهر و شفابخش.

سعدیا آتش سودای تو را آبی بس
باد بی فایده مفروش که مشتی خاکی

ای سعدی، برای خاموش کردن آتش عشق و اشتیاق تو تنها اندکی آب کافی است؛ بیهوده خود را بزرگ و ارزشمند مشمار، زیرا در حقیقت مشتی خاک هستی.