انتبه قبل السحر یا ذالمنام

معنی بیت‌های شعر

انتبه قبل السحر یا ذالمنام / نوبت عشرت بزن پیش آر جام

ای خوابیده، پیش از سحر بیدار شو؛ هنگام شادی و خوش‌گذرانی است، پس جام شراب را پیش بیاور.

تا سوار عقل بردارد دمی / طبع شورانگیز را دست از لگام

تا آن‌که سوار عقل است، لحظه‌ای افسار طبیعت شورانگیز و سرکش را رها کند.

دوری از بط در قدح کن پیش از آنک / در خروش آید خروس صبح بام

پیش از آن‌که خروس صبحگاهی بانگ برآورد، جام را از بطری پر کن و شراب را در آن بریز.

مرغ جانم را به مشکین سلسله / طوق بر گردن نهادی چون حمام

تو مرغ جان مرا با زنجیری خوشبو و سیاه به بند کشیدی و مانند کبوتر، حلقه‌ای بر گردنش نهادی.

ز آهنین چنگال شاهین غمت / رخنه رخنه‌ست اندرون من چو دام

از چنگال‌های آهنین شاهینِ غم تو، درون من مانند دام، سراسر سوراخ‌سوراخ و پاره‌پاره شده است.

ساعتی چون گل به صحرا درگذر / یک زمان چون سرو در بستان خرام

لحظه‌ای مانند گل در صحرا جلوه کن و زمانی همچون سرو در باغ با ناز و خرام راه برو.

تا شود بر گل نکورویی وبال / تا شود بر سرو رعنایی حرام

تا زیبایی گل در برابر تو مایه‌ی شرمندگی و وبال شود و سرو نیز از داشتن آن همه زیبایی و رعنایی محروم و بی‌اعتبار گردد.

طوطیان جان سعدی را به لطف / شکری ده از لب یاقوت فام

با مهربانی، به طوطیان جان سعدی که همان جان شیفته‌ی اوست، از لب یاقوت‌رنگت شیرینی و سخنی دل‌نشین ببخش.

ناله بلبل به مستی خوشتر است / ساتکینی ساتکینی ای غلام

ناله‌ی بلبل در حال مستی دل‌نشین‌تر است؛ ای غلام، جامی بیاور، جامی بیاور.

پیام و مفهوم اصلی

پیام اصلی این غزل دعوت به بیداری و غنیمت شمردن فرصت‌های کوتاه زندگی و عشق پیش از فرا رسیدن صبحِ زوال و پایان فرصت‌هاست؛ سعدی با زبانی عاشقانه و نمادین توصیه می‌کند که انسان برای لحظه‌ای از قید عقل و احتیاط رها شود و از شادی، شراب و همنشینی با یار بهره ببرد، زیرا جان عاشق همچون مرغی است که در زنجیر زلف و زیبایی معشوق گرفتار شده و مجال این دلباختگی و عشرت همیشگی نیست.