زان پیش که بر سرت شبیخون آرند

خیام-رباعی شماره 80
زان پیش که بر سرت شبیخون آرند
فرمای که تا باده ی گلگون آرند
تو زر نه ای ای غافلِ نادان که تو را
در خاک نهند و باز بیرون آرند
معنی بیتهای شعر
زان پیش که بر سرت شبیخون آرند / فرمای که تا بادهی گلگون آرند
پیش از آنکه ناگهان مرگ به سراغت بیاید، دستور بده شراب سرخ بیاورند و از فرصت زندگی بهره ببر.
تو زر نهای ای غافلِ نادان که تو را / در خاک نهند و باز بیرون آرند
ای غافل نادان، تو طلا نیستی که پس از آنکه تو را در خاک دفن کردند، دوباره بیرونت بیاورند؛ پس زندگی و فرصت خود را از دست مده.
تفسیر کلی
خیام در این رباعی با یادآوری ناگهانی و گریزناپذیر مرگ، انسان را از غفلت و دلبستن افراطی به دنیا برحذر میدارد. تعبیر «شبیخون آوردن» مرگ را به حملهای ناگهانی تشبیه میکند که فرصت آمادگی و جبران را از آدمی میگیرد. شاعر با اشاره به بادهٔ گلگون، بهرهبردن سنجیده از لحظهٔ اکنون و شادی کوتاه زندگی را در برابر سرنوشت محتوم خاکشدن قرار میدهد. تشبیه انسان به زر، که پس از دفن از خاک بیرون آورده میشود، بیاعتباری ثروت و بازگشت قطعی همهٔ آدمیان به خاک را نشان میدهد.



