طبیبی را حکایت کرد پیری

سعدی-قطعه شماره 211
طبیبی را حکایت کرد پیری
که میگردد سرم چون آسیایی
نه گوشی ماند فهمم را نه هوشی
نه دستی ماند جهدم را نه پایی
نه دیدن میتوانم بیتامل
نه رفتن میتوانم بیعصایی
روان دردمندم را ببندیش
اگر دستت دهد تدبیر و رایی
وگر دانی که چشمم را بسازد
بساز از بهر چشمم توتیایی
ندیدم در جهان چون خاک شیراز
وزین ناسازتر آب و هوایی
گرم پای سفر بودی و رفتار
تحول کردمی زین جا به جایی
حکایت برگرفت آن پیر فرتوت
ز جور دور گیتی ماجرایی
طبیب محترم درماند عاجز
ز دستش تا به گردن در بلایی
بگفتا صبر کن بر درد پیری
که جز مرگش نمیبینم دوایی
مقدمه و فضای کلی
این قطعه تصویری طنزآمیز و در عین حال تأملبرانگیز از ناتوانیهای دوران پیری ارائه میدهد. پیرمرد با تشبیه گردش سر به آسیاب، فرسودگی جسم و کاهش تواناییهای ذهنی و حرکتی خود را برای طبیب شرح میدهد. سعدی در زبانی ساده و موجز، گذر عمر و آسیبپذیری انسان را به تصویر میکشد.
معنی بیتهای شعر
طبیبی را حکایت کرد پیری / که میگردد سرم چون آسیایی
پیری برای پزشکی حکایت کرد که سرم مانند سنگ آسیاب پیوسته میچرخد و آشفته و ناتوانم میکند.
نه گوشی ماند فهمم را نه هوشی / نه دستی ماند جهدم را نه پایی
نه گوش و درکی برایم باقی مانده و نه هوشیاری؛ نه توان تلاش و کاری دارم و نه قدرت راه رفتن.
نه دیدن میتوانم بیتامل / نه رفتن میتوانم بیعصایی
بدون درنگ و دقت نمیتوانم چیزی را ببینم و بدون عصا نیز قادر به راه رفتن نیستم.
روان دردمندم را ببندیش / اگر دستت دهد تدبیر و رایی
اگر چاره و تدبیری به ذهنت میرسد، برای آرام کردن و درمان جان رنجورم کاری انجام بده.
وگر دانی که چشمم را بسازد / بساز از بهر چشمم توتیایی
و اگر میدانی دارویی میتواند چشمم را بهبود دهد، برای چشمم توتیایی فراهم کن.
ندیدم در جهان چون خاک شیراز / وزین ناسازتر آب و هوایی
در جهان خاکی مانند خاک شیراز ندیدهام و آبوهوایی ناسازگارتر از آن نیز سراغ ندارم.
گرم پای سفر بودی و رفتار / تحول کردمی زین جا به جایی
اگر توان و امکان سفر و حرکت داشتم، از اینجا به جای دیگری میرفتم.
حکایت برگرفت آن پیر فرتوت / ز جور دور گیتی ماجرایی
آن پیر ناتوان، داستان خود را درباره ستم و سختیهای روزگار به پایان رساند.
طبیب محترم درماند عاجز / ز دستش تا به گردن در بلایی
پزشک محترم درمانده و ناتوان شد؛ زیرا از دست آن پیر گرفتار دردسر و بلایی بزرگ شده بود.
بگفتا صبر کن بر درد پیری / که جز مرگش نمیبینم دوایی
پزشک گفت بر درد پیری شکیبا باش، زیرا برای آن درمانی جز مرگ نمیبینم.



