کلاغی به شاخی شده جای گیر

ایرج میرزا – مثنوی شماره 17
کلاغ و روباه
کلاغی به شاخی شده جای گیر
به منقار بگرفته قدری پنیر
یکی روبهی بوی طعمه شنید
به پیش آمد و مدح او برگزید
بگفتا سلام ای کلاغ قشنگ
که آیی مرا در نظر شوخ و شنگ
اگر راستی بود آوای تو
به مانند پرهای زیبای تو
در این جنگل اندر سمندر بُدی
بر این مرغ ها جمله سرور بُدی
ز تعریف روباه شد زاغ شاد
ز شادی نیاورد خود را به یاد
به آواز کردن دهان برگشود
شکارش بیُفتاد و روبه ربود
بگفتا که ای زاغ این را بدان
که هر کس بوَد چرب و شیرین زبان
خورد نعمت از دولت آن کسی
که بر گفت او گوش دارد بسی
چنان چون به چربیّ نطق و بیان
گرفام پنیر تو را از دهان
معنی بیتهای شعر
کلاغی به شاخی شده جای گیر / به منقار بگرفته قدری پنیر
کلاغی بر شاخهای نشسته و تکهای پنیر در منقار خود گرفته بود.
یکی روبهی بوی طعمه شنید / به پیش آمد و مدح او برگزید
روباهی بوی غذا را شنید، نزد کلاغ آمد و شروع به تعریف و تمجید از او کرد.
بگفتا سلام ای کلاغ قشنگ / که آیی مرا در نظر شوخ و شنگ
گفت: سلام، ای کلاغ زیبا! تو در نظر من بسیار بانشاط و دلربا جلوه میکنی.
اگر راستی بود آوای تو / به مانند پرهای زیبای تو
اگر صدای تو نیز به اندازهی پرهای زیبایت زیبا باشد،
در این جنگل اندر سمندر بُدی / بر این مرغها جمله سرور بُدی
در این جنگل موجودی شگفتانگیز و بیهمتا میشدی و بر همهی پرندگان سروری میکردی.
ز تعریف روباه شد زاغ شاد / ز شادی نیاورد خود را به یاد
کلاغ از تعریفهای روباه خوشحال شد و از شدت شادی خود را از یاد برد.
به آواز کردن دهان برگشود / شکارش بیُفتاد و روبه ربود
کلاغ برای خواندن آواز دهانش را باز کرد؛ در نتیجه پنیر از منقارش افتاد و روباه آن را ربود.
بگفتا که ای زاغ این را بدان / که هر کس بوَد چرب و شیرینزبان
روباه گفت: ای کلاغ، این را بدان که هر کس سخنان فریبنده و شیرین بر زبان بیاورد،
خورد نعمت از دولت آن کسی / که بر گفت او گوش دارد بسی
از دارایی و نعمت کسی بهرهمند میشود که بسیار به سخنان او گوش میدهد.
چنان چون به چربیّ نطق و بیان / گرفام پنیر تو را از دهان
همانگونه که من با سخنان چرب و شیرین خود پنیرت را از دهانت گرفتم.
«در برخی واژهها و ترکیبهای بیت پنجم و بیت پایانی، ابهام یا احتمال خطای نوشتاری وجود دارد.»
تفسیر کلی
این شعر حکایت فریب خوردن کلاغ از چاپلوسی و زیرکی روباه را بیان میکند. روباه با تعریف و تمجید ظاهری از زیبایی و صدای کلاغ، غرور او را تحریک میکند تا پنیر را از منقارش بیندازد. ایرج میرزا در این داستان ساده، انسانهای چاپلوس و فرصتطلب و نیز کسانی را که بر اثر خودپسندی فریب میخورند، نقد میکند. پیام شعر آن است که نباید به ستایشهای بیپایه دل بست و باید در برابر سخنان فریبنده هوشیار بود.



