من با تو نه مرد پنجه بودم

مقدمه و فضای کلی

این غزل سعدی فضایی عاشقانه و آمیخته با ستایش محبوب دارد. شاعر در برابر قدرت عشق و جاذبه معشوق، ناتوانی خود را می‌پذیرد و از تجربه آزمودن خویش در این میدان سخن می‌گوید. مضمون شعر بر دل‌ربایی فراگیر محبوب و شکست عاشق در برابر این کشش استوار است.

معنی بیت‌های شعر

من با تو نه مرد پنجه بودم / افکندم و مردی آزمودم

من در کشتی گرفتن حریف تو نبودم، اما با تو درآویختم و مردانگی خود را آزمودم.

دیدم دل خاص و عام بردی / من نیز دلاوری نمودم

دیدم که دل همه مردم، چه خواص و چه عوام، را ربوده‌ای؛ من نیز برای به دست آوردن دل تو دلاوری کردم.

در حلقه کارزارم انداخت / آن نیزه که حلق می‌ربودم

آن نیزه‌ای که با آن گلوی دشمنان را می‌دریدم، مرا به میدان نبرد افکند.

انگشت نمای خلق بودم / و انگشت به هیچ برنسودم

در میان مردم انگشت‌نما و رسوا شدم، در حالی که به هیچ‌کس آزار و گزندی نرسانده بودم.

عیب دگران نگویم این بار / کاندر حق خویشتن شنودم

این بار از عیب دیگران سخن نمی‌گویم، زیرا همان عیب‌ها را درباره خودم شنیده‌ام.

گفتم که برآرم از تو فریاد / فریاد که نشنوی چه سودم

گفتم از تو شکایت و فریاد برآورم؛ اما افسوس، اگر تو نشنوی، فریاد و شکایت من چه سودی دارد؟

از چشم عنایتم مینداز / کاول به تو چشم برگشودم

مرا از نظر لطف و عنایت خود نینداز؛ زیرا نخستین بار چشم امید و محبت خود را به تو گشودم.

گر سر برود فدای پایت / مرگ آمدنیست دیر و زودم

اگر سرم از دست برود، فدای پای تو باد؛ زیرا مرگ سرانجام خواهد آمد، خواه دیر باشد و خواه زود.

امروز چنانم از محبت / کآتش به فلک رسید و دودم

امروز عشق و محبت چنان مرا بی‌قرار و سوخته کرده است که آتش عشق من به آسمان رسیده و دودش پدیدار شده است.

وان روز که سر برآرم از خاک / مشتاق تو همچنان که بودم

و آن روز که از خاک سر برآورم و زنده شوم، همچنان که پیش از آن مشتاق تو بودم، مشتاق تو خواهم بود.

نتیجه‌گیری

سعدی در این غزل، ناتوانی عاشق را در برابر قدرت و زیبایی معشوق بیان می‌کند؛ چنان‌که عشق او را به میدان آزمون می‌کشاند و سرانجام مغلوب و انگشت‌نمای خلق می‌سازد.