ای کنده سیل فتنه ز بنیادت

پروین اعتصامی – قصیده شماره 4
سیل فتنه
ای کنده سیل فتنه ز بنیادت
وی داده باد حادثه بر بادت
در دام روزگار چرا چونان
شد پایبند، خاطر آزادت
تنها نه خفتن است و تن آسایی
مقصود ز آفرینش و ایجادت
نفس تو گمره است و همی ترسم
گمره شوی، چو او کند ارشادت
دل خسرو تن است، چو ویران شد
ویرانه ای چسان کند آبادت
غافل به زیر گنبد فیروزه
بگذشت سال عمر ز هفتادت
بس روزگار رفت به پیروزی
با تیرماه و بهمن و خردادت
هر هفته و مهی که به پیش آمد
بر پیشباز مرگ فرستادت
داری سفر به پیش و همی بینم
بی رهنما و راحله و زادت
کرد آرزو پرستی و خود بینی
بیگانه از خدای چو شدادت
تا از جهان سفله نه ای فارغ
هرگز نخواند اهل خرد رادت
این کور دل عجوزه ی بی شفقت
چون طعمه بهر گرگ اجل زادت
روزیت دوست گشت و شبی دشمن
گاهی نژند کرد و گهی شادت
ای بس ره امید که بربستت
ای بس در فریب که بگشادت
هستی تو چون کبوتر کی مسکین
بازی چنین قوی شده صیادت
پروین، نهفته دیویت آموزد
دیو زمانه گر شود استادت
معنی بیتهای شعر
ای کنده سیل فتنه ز بنیادت / وی داده باد حادثه بر بادت
ای کسی که سیل فتنه بنیاد زندگیات را برکنده و باد حوادث تو را بر باد داده است.
در دام روزگار چرا چونان / شد پایبند، خاطر آزادت
چرا اندیشه آزاد تو اینگونه گرفتار دام روزگار شده است؟
تنها نه خفتن است و تن آسایی / مقصود ز آفرینش و ایجادت
هدف از آفرینش و پدید آمدنت فقط خوابیدن و آسودن نیست.
نفس تو گمره است و همی ترسم / گمره شوی، چو او کند ارشادت
نفس تو گمراه است و میترسم هنگامی که راهنمایت شود، تو نیز گمراه شوی.
دل خسرو تن است، چو ویران شد / ویرانه ای چسان کند آبادت
دل پادشاه و فرمانروای بدن است؛ وقتی دل ویران شود، چگونه میتواند وجود تو را آباد کند؟
غافل به زیر گنبد فیروزه / بگذشت سال عمر ز هفتادت
ای غافل، در حالی که زیر این آسمان کبود زندگی میکنی، بیش از هفتاد سال از عمرت گذشت.
بس روزگار رفت به پیروزی / با تیرماه و بهمن و خردادت
روزگار بسیاری همراه با ماههای تیر، بهمن و خرداد سپری شد و تو پیروزمندانه از آنها گذشتی.
هر هفته و مهی که به پیش آمد / بر پیشباز مرگ فرستادت
هر هفته و هر ماهی که گذشت، تو را یک گام به استقبال مرگ نزدیکتر کرد.
داری سفر به پیش و همی بینم / بی رهنما و راحله و زادت
در پیش رویت سفری دراز است، اما میبینم که بدون راهنما، مرکب و توشه به آن سفر میروی.
کرد آرزو پرستی و خود بینی / بیگانه از خدای چو شدادت
آرزوپرستی و خودبینی تو را چنان فراگرفته که از خدا بیگانه شدهای.
تا از جهان سفله نه ای فارغ / هرگز نخواند اهل خرد رادت
تا زمانی که از دلبستگی به این جهان پست رها نشوی، خردمندان تو را نیکبخت و رستگار نمیدانند.
این کور دل عجوزه ی بی شفقت / چون طعمه بهر گرگ اجل زادت
این دنیای پیر و بیرحم و نابینا، تو را همچون طعمهای برای گرگ مرگ پرورش داده است.
روزیت دوست گشت و شبی دشمن / گاهی نژند کرد و گهی شادت
دنیا روزی با تو دوست و شبی دشمن شد؛ گاهی تو را اندوهگین کرد و گاهی شادمان ساخت.
ای بس ره امید که بربستت / ای بس در فریب که بگشادت
چه بسیار راههای امید را که به رویت بست و چه بسیار درهای فریب را که به رویت گشود.
هستی تو چون کبوتر کی مسکین / بازی چنین قوی شده صیادت
وجود تو مانند کبوتر بیچارهای است که گرفتار بازی نیرومند و شکارچی شده است.
پروین، نهفته دیویت آموزد / دیو زمانه گر شود استادت
پروین، اگر دیو زمانه استاد تو شود، شیوههای پنهان دیوی و فریبکاری را به تو خواهد آموخت.
تفسیر کلی
پروین اعتصامی در این شعر انسان را از غفلت، آسایشطلبی و دلبستگی به دامهای روزگار برحذر میدارد. او با تصویر سیل فتنه و باد حادثه، ناپایداری دنیا و ویرانگری حوادث را یادآور میشود و انسان را به آزادگی و هوشیاری فرامیخواند. از نگاه شاعر، هدف آفرینش تنها خواب و تنآسایی نیست، بلکه زندگی باید با تلاش، آگاهی و مسئولیت همراه باشد. شاعر همچنین هشدار میدهد که نفسِ گمراهکننده میتواند انسان را از راه درست دور کند و او را به سرنوشت تباهی بکشاند.



