بد منشانند زیر گنبد گردان

پروین اعتصامی – قصیده شماره 36
بدمنشان
بد منشانند زیر گنبد گردان
از بدشان چهر جان پاک بگردان
پای بسی را شکسته اند به نیرنگ
دست بسی را ببسته اند به دستان
تا خر لنگی فتاده است ز سستی
توسن خود را دوانده اند به میدان
جز بد و نیک تو، چرخ می ننویسد
نیک و بد خویش را تو باش نگهبان
گر ستم از بهر خویش می نپسندی
عادت کژدم مگیر و پیشهی ثعبان
چند کنی همچو گرگ، حمله به مردم
چند دریشان همی به ناخن و دندان
دامن خلق خدای را چو بسوزی
آتشت افتد به آستین و به دامان
هر چه دهی دهر را، همان دهدت باز
خواسته ی بد نمیخرند جز ارزان
خواهی اگر راه راست: راه نکویی
خواهی اگر شمع راه: دانش و عرفان
کارگران طعنه میزنند به کاهل
اهل هنر خنده میکنند به نادان
از خم صباغ روزگار برآید
هر نفسی صد هزار جامه ی الوان
غارت عمر تو میکنند به گشتن
دی مه و اردیبهشت و آذر و آبان
جز به فنا چهر جان نبینی، ازیراک
جان تو زندانیست و جسم تو زندان
عالمی و بهره ایت نیست ز دانش
رهروی و توشه ایت نیست در انبان
تیه خیالت به مقصدی نرساند
راهروان راه برده اند به پایان
کشتی اخلاص ما نداشت شراعی
ورنه به دریا نه موج بود و نه طوفان
کعبه ی نیکی است دل، ببین که به راهش
جز طمع و حرص چیست خار مغیلان
بندگی خود مکن که خویش پرستی
کرده بسی پاکدل فریشته، شیطان
تا تو شدی خرد، آز یافت بزرگی
تا تو شدی دیو، دیو گشت سلیمان
راهنمایی چه سود در ره باطل
دیبه ی چینی چه سود در تن بی جان
نفس تو زنگی شد و سپید نگردد
صد ره اگر شوییش به چشمه ی حیوان
راستی از وی مجوی زانکه نروید
هیچگه از شوره زار لاله و ریحان
بار لئیمان مکش ز بهر جوی زر
خدمت دونان مکن برای یکی نان
گنج حقیقت بجوی و پیله وری کن
اهل هنر باش و پوش جامه ی خلقان
روز سعادت ز شب چگونه شناسد
آنکه ز خورشید شد چو شبپره پنهان
دور شو از رنگ و بوی بیهده، پروین
از در معنی درای، نز در عنوان
معنی بیتهای نخستین
بد منشانند زیر گنبد گردان / از بدشان چهر جان پاک بگردان
بدکاران در جهان بسیارند؛ اما تو چهره جان پاک خود را از بدی آنان دور نگه دار.
پای بسی را شکسته اند به نیرنگ / دست بسی را ببسته اند به دستان
بدمنشان با فریب و نیرنگ، بسیاری را ناتوان و گرفتار کردهاند.
تا خر لنگی فتاده است ز سستی / توسن خود را دوانده اند به میدان
آنان تا ناتوانی را در کسی ببینند، اسب سرکش خود را برای تاختن بر او به میدان میآورند.
جز بد و نیک تو، چرخ می ننویسد / نیک و بد خویش را تو باش نگهبان
روزگار چیزی جز کردار نیک و بد تو ثبت نمیکند؛ پس خودت مراقب رفتار و اعمال خویش باش.
گر ستم از بهر خویش می نپسندی / عادت کژدم مگیر و پیشهی ثعبان
اگر ستم را برای خود نمیپسندی، مانند عقرب و مار، آزاررسان و گزنده نباش.
چند کنی همچو گرگ، حمله به مردم / چند دریشان همی به ناخن و دندان
تا کی مانند گرگ به مردم حمله میکنی و آنان را با چنگ و دندان میآزاری؟
دامن خلق خدای را چو بسوزی / آتشت افتد به آستین و به دامان
اگر به بندگان خدا آسیب برسانی، آتش این ستم سرانجام دامن خودت را نیز خواهد گرفت.
هر چه دهی دهر را، همان دهدت باز / خواسته ی بد نمیخرند جز ارزان
هرچه به جهان بدهی، همان را به تو بازمیگرداند؛ خواسته و عمل بد نیز بهایی اندک و بیارزش دارد.
خواهی اگر راه راست: راه نکویی / خواهی اگر شمع راه: دانش و عرفان
اگر راه درست میخواهی، نیکوکاری پیشه کن و اگر چراغ راه میطلبی، دانش و معرفت بیاموز.
کارگران طعنه میزنند به کاهل / اهل هنر خنده میکنند به نادان
کوشندگان، تنبل را سرزنش میکنند و هنرمندان به نادان میخندند.
از خم صباغ روزگار برآید / هر نفسی صد هزار جامه ی الوان
از کارگاه روزگار، در هر لحظه هزاران لباس و رنگ گوناگون پدیدار میشود؛ یعنی جهان پیوسته در تغییر است.
غارت عمر تو میکنند به گشتن / دی مه و اردیبهشت و آذر و آبان
ماهها و فصلها با گذشتن خود عمر تو را میربایند.
جز به فنا چهر جان نبینی، ازیراک / جان تو زندانیست و جسم تو زندان
جز نابودی، سرانجامی برای جانت نمیبینی؛ زیرا جانت در زندان جسم گرفتار است و جسم نیز خود زندانی است.
عالمی و بهره ایت نیست ز دانش / رهروی و توشه ایت نیست در انبان
ادعای دانایی داری، اما از دانش بهرهای نبردهای؛ رهرو هستی، ولی در توشهات چیزی برای ادامه راه نداری.
تیه خیالت به مقصدی نرساند / راهروان راه برده اند به پایان
سرگردانی در خیال تو را به مقصد نمیرساند، در حالی که رهروان واقعی راه را پیموده و به پایان رساندهاند.
کشتی اخلاص ما نداشت شراعی / ورنه به دریا نه موج بود و نه طوفان
کشتی اخلاص ما بادبان نداشت؛ وگرنه در دریای زندگی نه موجی بود و نه طوفانی که مانع حرکت شود.
کعبه ی نیکی است دل، ببین که به راهش / جز طمع و حرص چیست خار مغیلان
دل، کعبه نیکی است؛ اما در راه رسیدن به آن، چیزی جز خارهای طمع و حرص دیده نمیشود.
بندگی خود مکن که خویش پرستی / کرده بسی پاکدل فریشته، شیطان
خودپرستی و بندگی نفس را پیشه نکن؛ زیرا خودخواهی بسیاری از پاکدلان و فرشتگانصفتان را شیطانمنش کرده است.
تا تو شدی خرد، آز یافت بزرگی / تا تو شدی دیو، دیو گشت سلیمان
از هنگامی که خرد و عقل کوچک شمرده شد، آز و طمع بزرگ شد؛ و از وقتی انسان دیو شد، حتی سلیمان نیز در نظر او دیو گشت.
راهنمایی چه سود در ره باطل / دیبه ی چینی چه سود در تن بی جان
راهنمایی در راه نادرست سودی ندارد؛ همانگونه که پوشاندن جامه ابریشمی بر تن بیجان فایدهای ندارد.
نفس تو زنگی شد و سپید نگردد / صد ره اگر شوییش به چشمه ی حیوان
نفس تو تیره و سیاه شده است و حتی اگر صد بار آن را با آب حیات بشویی، پاک و روشن نخواهد شد.
راستی از وی مجوی زانکه نروید / هیچگه از شوره زار لاله و ریحان
از نفس بدکار انتظار راستی نداشته باش؛ زیرا از زمین شور هرگز گل لاله و ریحان نمیروید.
بار لئیمان مکش ز بهر جوی زر / خدمت دونان مکن برای یکی نان
برای به دست آوردن اندکی مال، بار افراد فرومایه را بر دوش نکش و برای یک لقمه نان به خدمت انسانهای پست درنیا.
گنج حقیقت بجوی و پیله وری کن / اهل هنر باش و پوش جامه ی خلقان
گنج حقیقت را جستوجو کن و در راه آن کوشش بورز؛ هنرمند باش و جامه ساده و مردمی بر تن کن.
روز سعادت ز شب چگونه شناسد
کسی که در تاریکی و ناآگاهی به سر میبرد، چگونه میتواند روز سعادت را از شب بازشناسد؟
معنی بیتهای پایانی
آنکه ز خورشید شد چو شبپره پنهان / دور شو از رنگ و بوی بیهده، پروین
ای پروین، از کسی که مانند شبپره از خورشید و روشنایی پنهان شده است، دوری کن و از ظاهر و امور بیهوده بپرهیز.
از در معنی درای، نز در عنوان
از راه معنا وارد شو، نه از راه نام و عنوان.
تفسیر کلی
شاعر در این قصیده از بدمنشانی سخن میگوید که با نیرنگ و فریب، راه پیشرفت دیگران را میبندند و از ناتوانی آنان سوءاستفاده میکنند. او نشان میدهد که این افراد حتی در برابر انسانهای درمانده نیز رحم ندارند و میدان را به سود خود تصاحب میکنند. بااینحال، پیام اصلی شعر آن است که سرنوشت هر کس بیش از هر چیز به کردار نیک و بد خود او وابسته است. بنابراین انسان باید مراقب رفتار خویش باشد و مسئولیت نیکیها و بدیهای خود را بپذیرد.



