سوخت اوراق دل از اخگر پنداری چند

پروین اعتصامی – قصیده شماره 19
پنداری چند
سوخت اوراق دل از اخگر پنداری چند
ماند خاکستری از دفتر و طوماری چند
روح زان کاسته گردید و تن افزونی خواست
که نکردیم حساب کم و بسیاری چند
زاغکی شامگهی دعوی طاوسی کرد
صبحدم فاش شد این راز ز رفتاری چند
خفتگان با تو نگویند که دزد تو که بود
باید این مسئله پرسید ز بیداری چند
گر که ما دیده ببندیم و به مقصد نرسیم
چه کند راحله و مرکب رهواری چند
دل و جان هر دو بمردند ز رنجوری و ما
داروی درد نهفتیم ز بیماری چند
سودمان عجب و طمع، دکه و سرمایه فساد
آه از آن لحظه که آیند خریداری چند
چه نصیبت رسد از کِشت دو رویی و ریا
چه بود بهره ات از کیسه ی طراری چند
جامه ی عقل ز بس در گرو حرص بماند
پود پوسید و به هم ریخته شد تاری چند
پایه بشکست و بدیدیم و نکردیم هراس
بام بنشست و نگفتیم به معماری چند
آز تن گر که نمی بود، به زندان هوی
هر دم افزوده نمی گشت گرفتاری چند
حرص و خودبینی و غفلت ز تو ناهارترند
چه روی از پی نان بر در ناهاری چند
دید چون خامی ما، اهرمن خام فریب
ریخت در دامن ما درهم و دیناری چند
چون ره مخفی ارشاد نمی دانستیم
بنمودند به ما خانه ی خماری چند
دیو را گر نشناسیم ز دیدار نخست
وای بر ما ز پس صحبت و دیداری چند
دفع موشان کن از آن پیش که آذوقه برند
نه در آن لحظه که خالی شود انباری چند
تو گرانسنگی و پاکیزگی آموز، چه باک
گر نپویند به راه تو سبکساری چند
به که از خنده ی ابلیس ترش داری روی
تا نخندند به کار تو نکوکاری چند
چو گشودند به روی تو در طاعت و علم
چه کمند افکنی از جهل به دیواری چند
دل روشن ز سیه کاری نفس ایمن کن
تا نیفتاده بر این آینه زنگاری چند
دفتر روح چه خوانند زبونی و نفاق
کرم نخل چه دانند سپیداری چند
هیچکس تکیه به کار آگهی ما نکند
مستی ما چو بگویند به هشیاری چند
تیغ تدبیر فکندیم به هنگام نبرد
سپر عقل شکستیم ز پیکاری چند
روز روشن نسپردیم ره معنی را
چه توان یافت در این ره به شب تاری چند
بس که در مزرع جان دانه ی آز افکندیم
عاقبت رست به باغ دل ما خاری چند
شوره زار تن خاکی گل تحقیق نداشت
خرد این تخم پراکند به گلزاری چند
تو بدین کارگه اندر، چو یکی کارگری
هنر و علم به دست تو چو افزاری چند
تو توانا شدی ای دوست که باری بکشی
نه که بر دوش گرانبار نهی باری چند
افسرت گر دهد اهریمن بدخواه، مخواه
سر منه تا نزنندت به سر افساری چند
دیبه ی معرفت و علم چنان باید بافت
که توانیم فرستاد به بازاری چند
گفته ی آز چه یک حرف، چه هفتاد کتاب
حاصل عجب، چه یک خوشه، چه خرواری چند
اگرت موعظه ی عقل بماند در گوش
نبرندت ز ره راست به گفتاری چند
چه کنی پرسش تاریخ حوادث، پروین
ورقی چند سیه گشته ز کرداری چند
معنی بیتهای نخستین
سوخت اوراق دل از اخگر پنداری چند / ماند خاکستری از دفتر و طوماری چند
بر اثر آتشِ پندار و خیالهای بیهوده، برگهای دل سوخت و از دفتر و طومار زندگی جز خاکستری اندک باقی نماند.
روح زان کاسته گردید و تن افزونی خواست / که نکردیم حساب کم و بسیاری چند
روح بر اثر غفلت و پندار ضعیف شد و تن فربهی خواست؛ زیرا ما اندازهٔ کم و زیاد امور را حساب نکردیم.
زاغکی شامگهی دعوی طاوسی کرد / صبحدم فاش شد این راز ز رفتاری چند
زاغی غروب ادعا کرد که مانند طاووس است، اما صبح با چند رفتار و حرکت، حقیقتِ ادعایش آشکار شد.
خفتگان با تو نگویند که دزد تو که بود / باید این مسئله پرسید ز بیداری چند
از خفتگان نمیتوان پرسید دزد چه کسی بوده است؛ این پرسش را باید از هوشیاران و بیداردلان کرد.
گر که ما دیده ببندیم و به مقصد نرسیم / چه کند راحله و مرکب رهواری چند
اگر چشم خود را ببندیم و راه را نبینیم و به مقصد نرسیم، اسب و مرکب تیزرو چه سودی برای ما خواهند داشت؟
دل و جان هر دو بمردند ز رنجوری و ما / داروی درد نهفتیم ز بیماری چند
دل و جان ما از رنج و بیماری ناتوان و مرده شدند، اما ما درمان درد را از سرِ غفلت و بیماری پنهان کردیم.
سودمان عجب و طمع، دکه و سرمایه فساد / آه از آن لحظه که آیند خریداری چند
حاصل خودپسندی و طمع ما، دکان و سرمایهای تباه است؛ وای از روزی که چند خریدار برای این کالای فاسد پیدا شوند.
چه نصیبت رسد از کِشت دو رویی و ریا / چه بود بهره ات از کیسه ی طراری چند
از کاشتن بذر دورویی و ریا چه بهرهای خواهی برد؟ از کیسهٔ دزدی و فریب نیز جز زیان و تباهی نصیبی نداری.
جامه ی عقل ز بس در گرو حرص بماند / پود پوسید و به هم ریخته شد تاری چند
چون عقل بسیار در گرو حرص و آز ماند، تار و پود آن پوسید و رشتههای اندکی از آن نیز از هم گسیخت.
پایه بشکست و بدیدیم و نکردیم هراس / بام بنشست و نگفتیم به معماری چند
پایهٔ بنا شکست و ما آن را دیدیم، اما نترسیدیم؛ سقف فروریخت و باز هم به معمار و تعمیر آن توجه نکردیم.
آز تن گر که نمی بود، به زندان هوی / هر دم افزوده نمی گشت گرفتاری چند
اگر آز و خواهشهای جسمانی وجود نداشت، گرفتاریهای ما در زندان هوا و هوس هر لحظه بیشتر نمیشد.
حرص و خودبینی و غفلت ز تو ناهارترند / چه روی از پی نان بر در ناهاری چند
حرص و خودبینی و غفلت از تو گرسنهترند؛ پس چرا برای به دست آوردن نان، به درِ افراد فرومایه و ناآگاه میروی؟
دید چون خامی ما، اهرمن خام فریب / ریخت در دامن ما درهم و دیناری چند
اهریمنِ فریبکار چون ناپختگی ما را دید، چند سکه و مال در دامانمان ریخت تا ما را بفریبد.
چون ره مخفی ارشاد نمی دانستیم / بنمودند به ما خانه ی خماری چند
چون راه پنهانِ هدایت و ارشاد را نمیشناختیم، چندین خانهٔ میگساری و غفلت را به ما نشان دادند.
دیو را گر نشناسیم ز دیدار نخست / وای بر ما ز پس صحبت و دیداری چند
اگر شیطان را از همان نخستین دیدار نشناسیم، پس از چند بار معاشرت و دیدار، گرفتار زیان و فریب او خواهیم شد.
دفع موشان کن از آن پیش که آذوقه برند / نه در آن لحظه که خالی شود انباری چند
موشها را پیش از آنکه آذوقه را ببرند دفع کن، نه هنگامی که چند انبار خالی و بیچیز شده باشد.
تو گرانسنگی و پاکیزگی آموز، چه باک / گر نپویند به راه تو سبکساری چند
تو ارزشمند و پاکیزه باش و پاکی بیاموز؛ اگر چند سبکمغز و بیارزش از راه تو پیروی نکنند، چه باکی است؟
به که از خنده ی ابلیس ترش داری روی / تا نخندند به کار تو نکوکاری چند
بهتر است در برابر خنده و فریب ابلیس روی خود را درهم کشی تا چند نیکوکار به کار درست و شایستهٔ تو نخندند.
چو گشودند به روی تو در طاعت و علم / چه کمند افکنی از جهل به دیواری چند
هنگامی که درهای فرمانبری و دانش به روی تو گشوده شده است، چرا باید از جهل برای خود دیوارها و موانع فراوان بسازی؟
دل روشن ز سیه کاری نفس ایمن کن / تا نیفتاده بر این آینه زنگاری چند
دل روشن خود را از تبهکاریهای نفس حفظ کن، پیش از آنکه زنگارهای بسیار بر آینهٔ دل بنشیند.
دفتر روح چه خوانند زبونی و نفاق / کرم نخل چه دانند سپیداری چند
روح والا را نباید با زبونی و دورویی شناخت؛ همانگونه که چند درخت سپیدار نمیتوانند ارزش و ثمرهٔ درخت خرما را بشناسند.
هیچکس تکیه به کار آگهی ما نکند
هیچکس به کار و آگاهی ما اعتماد و اتکا نکند.
معنی بیتهای پایانی
مستی ما چو بگویند به هشیاری چند / تیغ تدبیر فکندیم به هنگام نبرد
اگر از مستی و بیخودی ما در هنگام هوشیاری بپرسند، میگوییم که در زمان نبرد، شمشیر تدبیر و چارهاندیشی را به کار گرفتیم.
سپر عقل شکستیم ز پیکاری چند / روز روشن نسپردیم ره معنی را
در پیکارهای بسیار، سپر خرد را شکستیم و حتی در روز روشن نیز راه حقیقت و معنا را نپیمودیم.
چه توان یافت در این ره به شب تاری چند / بس که در مزرع جان دانه ی آز افکندیم
در این راه تاریک چه میتوان یافت، هنگامی که بارها و بارها بذر حرص و آز را در سرزمین جان خود کاشتهایم؟
عاقبت رست به باغ دل ما خاری چند / شوره زار تن خاکی گل تحقیق نداشت
سرانجام از بذر آز، خارهایی در باغ دل ما رویید؛ زیرا پیکر خاکی و بیحاصل ما گل دانایی و تحقیق نداشت.
خرد این تخم پراکند به گلزاری چند / تو بدین کارگه اندر، چو یکی کارگری
خرد این بذر دانش را در چند گلزار پراکنده کرد؛ و تو در این جهان مانند کارگری هستی که باید وظیفهات را درست انجام دهی.
هنر و علم به دست تو چو افزاری چند / تو توانا شدی ای دوست که باری بکشی
هنر و دانش در دست تو ابزارهایی هستند؛ ای دوست، تو توانمند شدهای تا مسئولیتی را بر دوش بگیری و آن را به انجام برسانی.
نه که بر دوش گرانبار نهی باری چند / افسرت گر دهد اهریمن بدخواه، مخواه
توانایی تو برای این نیست که بارهای سنگین و اضافی بر دوش خود بگذاری؛ اگر دشمن بدخواه تاج و افسری به تو بخشید، آن را نپذیر.
سر منه تا نزنندت به سر افساری چند / دیبه ی معرفت و علم چنان باید بافت
سر فرود نیاور تا دشمنان چندین افسار بر سرت نزنند؛ جامهٔ معرفت و دانش را باید چنان بافت و فراهم کرد که شایسته و استوار باشد.
که توانیم فرستاد به بازاری چند / گفته ی آز چه یک حرف، چه هفتاد کتاب
باید دانش و معرفت را چنان آموخت و پرداخت که بتوان آن را به بازارهای گوناگون عرضه کرد؛ سخن گفتن از آز، چه یک کلمه باشد و چه هفتاد کتاب، یک معنا دارد.
حاصل عجب، چه یک خوشه، چه خرواری چند / اگرت موعظه ی عقل بماند در گوش
حاصل کار شگفت است؛ چه به اندازهٔ یک خوشه باشد و چه چندین خروار. اگر پند خرد در گوش تو بماند، اثر خود را خواهد گذاشت.
نبرندت ز ره راست به گفتاری چند / چه کنی پرسش تاریخ حوادث، پروین
با چند سخن و گفتار فریبنده نمیتوانند تو را از راه راست منحرف کنند؛ پروین، چرا دربارهٔ تاریخ حوادث پرسش میکنی؟
ورقی چند سیه گشته ز کرداری چند
چند صفحه از تاریخ بر اثر کردارها و اعمال گوناگون، سیاه و ثبت شده است.
تفسیر کلی
این شعر بر زیانهای پندار، خودفریبی و دلبستن به ظواهر تأکید میکند و نشان میدهد که خیالهای بیهوده میتوانند سرمایه جان و اندیشه انسان را بسوزانند. شاعر با اشاره به کاستهشدن روح و فزونییافتن تن، از غفلت آدمی نسبت به رشد معنوی و ناتوانی او در سنجش درست ارزشها انتقاد میکند. داستان زاغی که خود را طاووس میپندارد، نمادی از کسانی است که با ادعا و ظاهرآرایی میکوشند کمبودهای خویش را پنهان کنند، اما رفتارشان حقیقت را آشکار میسازد. در پایان، بیداری و هوشیاری راه شناخت حقیقت و یافتن ریشه خطاها معرفی میشود، زیرا غافلان هرگز پاسخ پرسشهای اساسی زندگی را نمیدانند.



