ای دوست، دزد حاجب و دربان نمی شود

پروین اعتصامی – قصیده شماره 21
ای دوست
ای دوست، دزد حاجب و دربان نمی شود
گرگ سیه درون، سگ چوپان نمی شود
ویرانه ی تن از چه ره آباد می کنی
معموره ی دلست که ویران نمی شود
درزی شو و بدوز ز پرهیز پوششی
کاین جامه جامه ایست که خلقان نمی شود
دانش چو گوهریست که عمرش بود بها
باید گران خرید که ارزان نمی شود
روشندل آنکه بیم پراکندگیش نیست
وز گردش زمانه پریشان نمی شود
دریاست دهر، کشتی خویش استوار دار
دریا تهی ز فتنه ی طوفان نمی شود
دشواری حوادث هستی چو بنگری
جز در نقاب نیستی آسان نمی شود
آن مکتبی که اهرمن بد منش گشود
از بهر طفل روح دبستان نمی شود
همت کن و به کاری ازین نیکتر گرای
دکان آز بهر تو دکان نمی شود
تا زآتش عناد تو گرمست دیگ جهل
هرگز خرد به خوان تو مهمان نمی شود
گر شمع صد هزار بود، شمع تن دلست
تن گر هزار جلوه کند جان نمی شود
تا دیده ات ز پرتو اخلاص روشن است
انوار حق ز چشم تو پنهان نمی شود
دزد طمع چو خاتم تدبیر ما ربود
خندید و گفت: دیو سلیمان نمی شود
افسانه ای که دست هوی می نویسدش
دیباچه ی رساله ی ایمان نمی شود
سرسبز آن درخت که از تیشه ایمن است
فرخنده آن امید که حرمان نمی شود
هر رهنورد را نبود پای راه شوق
هر دست، دست موسی عمران نمی شود
کِشت دروغ، بار حقیقت نمی دهد
این خشک رود، چشمه ی حیوان نمی شود
جز در نخیل، خوشه ی خرما کسی نیافت
جز بر خلیل، شعله گلستان نمی شود
کار آگهی که نور معانیش رهبرست
بازرگان رسته ی عنوان نمی شود
آز و هوی که راه بهر خانه کرد، سوخت
از بهر خانه ی تو نگهبان نمی شود
اندرز کرد مورچه فرزند خویش را
گفت این بدان که مور تن آسان نمی شود
آنکس که همنشین خرد شد، ز هر نسیم
چون پر کاه بی سر و سامان نمی شود
دین از تو کار خواهد و کار از تو راستی
این درد با مباحثه درمان نمی شود
آن کو شناخت کعبه ی تحقیق را که چیست
در راه خلق خار مغیلان نمی شود
ظلمی که عجب کرد و زیانی که تن رساند
جز با صفای روح تو جبران نمی شود
ما آدمی نئیم، ازیراک آدمی
دردی کش پیاله ی شیطان نمی شود
پروین، خیال عشرت و آرام و خورد و خواب
از بهر عمر گمشده تاوان نمی شود
معنی بیتهای نخستین
ای دوست، دزد حاجب و دربان نمی شود / گرگ سیه درون، سگ چوپان نمی شود
ای دوست، انسان دزد و ناپاک شایستهٔ نگهبانی نیست؛ همانگونه که گرگ بدسرشت، سگ گله و چوپان نمیشود.
ویرانه ی تن از چه ره آباد می کنی / معموره ی دلست که ویران نمی شود
چرا تنها به آباد کردن جسم ویران خود میپردازی؟ آنچه باید آباد باشد دل است، زیرا دل آباد و روشن ویران نمیشود.
درزی شو و بدوز ز پرهیز پوششی / کاین جامه جامه ایست که خلقان نمی شود
مانند خیاط باش و با پرهیزکاری جامهای برای خود فراهم کن؛ زیرا این جامه هرگز کهنه و پاره نمیشود.
دانش چو گوهریست که عمرش بود بها / باید گران خرید که ارزان نمی شود
دانش مانند گوهری ارزشمند است و بهای آن به اندازهٔ عمر و تلاش انسان است؛ پس باید آن را با کوشش فراوان به دست آورد، زیرا ارزان به دست نمیآید.
روشندل آنکه بیم پراکندگیش نیست / وز گردش زمانه پریشان نمی شود
روشندل کسی است که از پراکندگی خاطر و آشفتگی نمیهراسد و با دگرگونیهای روزگار پریشان نمیشود.
دریاست دهر، کشتی خویش استوار دار / دریا تهی ز فتنه ی طوفان نمی شود
دنیا مانند دریایی است؛ پس کشتی وجودت را محکم نگه دار، زیرا این دریا هرگز از طوفانها و فتنهها خالی نیست.
دشواری حوادث هستی چو بنگری / جز در نقاب نیستی آسان نمی شود
اگر به دشواریهای زندگی بنگری، درمییابی که هیچچیز جز در پوشش نیستی و مرگ آسان نمیشود.
آن مکتبی که اهرمن بد منش گشود / از بهر طفل روح دبستان نمی شود
مکتبی را که شیطان بدسرشت بنا کرده است نمیتوان مدرسهای برای پرورش روح کودکان دانست.
همت کن و به کاری ازین نیکتر گرای / دکان آز بهر تو دکان نمی شود
همت کن و به کاری بهتر از این روی آور؛ بازار حرص و آز جای شایستهای برای تو نیست.
تا زآتش عناد تو گرمست دیگ جهل / هرگز خرد به خوان تو مهمان نمی شود
تا زمانی که دیگ نادانی با آتش دشمنی و لجاجت تو گرم است، خرد و دانایی بر سفرهٔ تو حاضر نخواهد شد.
گر شمع صد هزار بود، شمع تن دلست / تن گر هزار جلوه کند جان نمی شود
اگرچه شمعهای فراوان وجود داشته باشد، شمع حقیقیِ تن، دل است؛ و اگر جسم هزاران جلوه داشته باشد، هرگز به جان تبدیل نمیشود.
تا دیده ات ز پرتو اخلاص روشن است / انوار حق ز چشم تو پنهان نمی شود
تا وقتی چشم دلت با نور اخلاص روشن باشد، پرتوهای حقیقت الهی از دید تو پنهان نخواهد ماند.
دزد طمع چو خاتم تدبیر ما ربود / خندید و گفت: دیو سلیمان نمی شود
وقتی دزدِ طمع انگشتر تدبیر ما را ربود، خندید و گفت: هرکسی نمیتواند مانند سلیمان فرمانروا و صاحب اختیار باشد.
افسانه ای که دست هوی می نویسدش / دیباچه ی رساله ی ایمان نمی شود
داستانی را که هوس و خواهش نفسانی مینویسد، نمیتوان مقدمه و آغاز کتاب ایمان دانست.
سرسبز آن درخت که از تیشه ایمن است / فرخنده آن امید که حرمان نمی شود
درختی سبز و شاداب است که از آسیب تبر در امان باشد؛ و امیدی مبارک است که به نومیدی و محرومیت نینجامد.
هر رهنورد را نبود پای راه شوق / هر دست، دست موسی عمران نمی شود
هر رهگذری توان پیمودن راه شوق و عشق را ندارد؛ همانگونه که هر دستی دست معجزهگر موسی نیست.
کِشت دروغ، بار حقیقت نمی دهد / این خشک رود، چشمه ی حیوان نمی شود
بذر دروغ هرگز میوهٔ حقیقت نمیدهد؛ و رودخانهٔ خشک نمیتواند به چشمهٔ آب حیات تبدیل شود.
جز در نخیل، خوشه ی خرما کسی نیافت / جز بر خلیل، شعله گلستان نمی شود
خوشهٔ خرما جز بر درخت نخل یافت نمیشود؛ و آتش نیز جز برای ابراهیم خلیل به گلستان تبدیل نمیگردد.
کار آگهی که نور معانیش رهبرست / بازرگان رسته ی عنوان نمی شود
انسان آگاه و کاردانی که نور معانی راهنمای اوست، بازرگانِ عنوان و ظاهرپرستی نمیشود.
آز و هوی که راه بهر خانه کرد، سوخت / از بهر خانه ی تو نگهبان نمی شود
حرص و هوس هر خانهای را که راه یافت، آن را به آتش کشید؛ بنابراین نمیتوانند نگهبان و حافظ خانهٔ تو باشند.
اندرز کرد مورچه فرزند خویش را / گفت این بدان که مور تن آسان نمی شود
مورچه به فرزند خود پند داد و گفت: بدان که مورچه موجودی تنآسا و راحتطلب نیست و با تلاش زندگی میکند.
آنکس که همنشین خرد شد، ز هر نسیم / چون پر کاه بی سر و سامان نمی شود
کسی که با خرد همنشین باشد، با هر نسیمی مانند پر کاه آشفته و بیسامان نمیشود.
دین از تو کار خواهد و کار از تو راستی
دین از تو عمل و کوشش میخواهد و ارزش کار تو نیز به راستی و درستکاری تو بستگی دارد.
معنی بیتهای پایانی
این درد و رنج با بحث و گفتوگو درمان نمیشود.
آن کو شناخت کعبه ی تحقیق را که چیست / در راه خلق خار مغیلان نمی شود
کسی که حقیقت و مقصد شناخت و تحقیق را دریافته باشد، در راه مردم مانع و آزاررسان نمیشود.
ظلمی که عجب کرد و زیانی که تن رساند / جز با صفای روح تو جبران نمی شود
ستم و آسیبی که از روی غرور به دیگری وارد شده است، جز با پاکی و صفای روح جبران نمیشود.
ما آدمی نئیم، ازیراک آدمی / دردی کش پیاله ی شیطان نمی شود
ما انسان واقعی نیستیم؛ زیرا انسان حقیقی جام شیطان را نمینوشد و پیرو وسوسههای او نمیشود.
پروین، خیال عشرت و آرام و خورد و خواب / از بهر عمر گمشده تاوان نمی شود
پروین، خوشگذرانی و آسودگی و خوردن و خوابیدن، جبرانکننده عمر ازدسترفته نیست.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر این است که حقیقت و ذات انسان با ظاهر، مقام یا نقش ظاهری تغییر نمیکند؛ همانگونه که دزد، حاجب و گرگ، سگ چوپان نمیشود. پروین انسان را به آبادانی دل، پرهیزکاری و پوشاندن جامهای از فضیلت دعوت میکند و یادآور میشود که ارزش واقعی در دانش و پاکی درون است؛ دانشی گرانبها که باید با کوشش و بهای شایسته به دست آید، نه آسان و ارزان.



