کرد آسیا ز آب، سحرگاه بازخواست

پروین اعتصامی – قصیده شماره 8
قائد تدبیر
کرد آسیا ز آب، سحرگاه بازخواست
کای خودپسند، با منت این بدسری چراست
از چیره دستی تو، مرا صبر و تاب رفت
از خیره گشتن تو، مرا وزن و قدر کاست
هر روز، قسمتی ز تنم خاک میشود
وان خاک، چون نسیم به من بگذرد، هباست
آسوده اند کارگران جمله، وقت شب
چون من که دیده ای که شب و روز مبتلاست
گردیدن است کار من، از ابتدای کار
آگه نیم کزین همه گردش، چه مدعاست
فرسودن من از تو بدینسان، شگفت نیست
این چشمه ی فساد، ندانستم از کجاست
زان پیشتر که سوده شوم پاک، بازگرد
شاید که بازگشت تو، این درد را دواست
با این خوشی، چرا به ستم خوی کرده ای
آلودگی، چگونه درین پاکی و صفاست
در دل هر آنچه از تو نهفتم، شکستگی است
بر من هر آنچه از تو رسد، خواری و جفاست
بیهوده چند عرصه به من تنگ می کنی
بهر گذشتن تو به صحرا، هزار جاست
خندید آب، کین ره و رسم از من و تو نیست
ما رهرویم و قائد تقدیر، رهنماست
من از تو تیره روزترم، تنگدل مباش
بس فتنه ها که با تو نه و با من آشناست
لرزیده ام همیشه ز هر باد و هر نسیم
هرگز نگفته ام که سموم است یا صباست
از کوه و آفتاب، بسی لطمه خورده ام
بر حالم، این پریشی و افتادگی گواست
همواره جود کردم و چیزی نخواستم
طبعم غنی و دوستیم خالی از ریاست
بس شاخه کز فتادگیم برفراشت سر
بس غنچه کز فروغ منش رونق و ضیاست
ز الودگی، هر آنچه رسیدست شسته ام
گر حله یمانی و گر کهنه بوریاست
از رود و دشت و دره گذشتیم هزار سال
با من نگفت هیچکسی، کاین چه ماجراست
هر قطره ام که باد پراکنده میکند
آن قطره گاه در زمی و گاه در سماست
سرگشته ام چو گوی، ز روزی که زاده ام
سرگشته دیده اید که او را نه سر، نه پاست
از کار خویش، خستگیم نیست، زان سبب
کز من همیشه باغ و چمن را گل و گیاست
قدر تو آن بود که کنی آرد، گندمی
ور نه به کوهسار، بسی سنگ بی بهاست
گر رنج میکشیم چه غم، زانکه خلق را
آسودگی و خوشدلی از آب و نان ماست
آبم من، ار بخار شوم در چمن، خوش است
سنگی تو، گر که کار کنی بشکنی رواست
چون کار هر کسی به سزاوار داده اند
از کارگاه دهر، همین کارمان سزاست
با عزم خویش، هیچیک این ره نمی رویم
کشتی، مبرهن است که محتاج ناخداست
در زحمتیم هر دو ز سختی و رنج، لیک
هرچ آن به ما کنند، نه از ما، نه از شماست
از ما چه صلح خیزد و جنگ، این چه فکر توست
در دست دیگریست، گر آب و گر آسیاست
معنی بیتهای نخستین
کرد آسیا ز آب، سحرگاه بازخواست / کای خودپسند، با منت این بدسری چراست
آسیاب بامداد از آب پرسید: ای خودپسند، چرا با وجود این همه لطف و بخشش من، چنین بدرفتاری میکنی؟
از چیره دستی تو، مرا صبر و تاب رفت / از خیره گشتن تو، مرا وزن و قدر کاست
از زور و فشار تو، شکیبایی و توانم از بین رفته و از چرخش بیهدف تو، وزن و ارزشم کاسته شده است.
هر روز، قسمتی ز تنم خاک میشود / وان خاک، چون نسیم به من بگذرد، هباست
هر روز بخشی از وجود من به خاک تبدیل میشود و آن خاک، هنگامی که نسیمی بر آن بوزد، پراکنده و نابود میگردد.
آسوده اند کارگران جمله، وقت شب / چون من که دیده ای که شب و روز مبتلاست
همه کارگران شبها آسودهاند؛ اما چه کسی را دیدهای که مانند من شب و روز گرفتار کار و رنج باشد؟
گردیدن است کار من، از ابتدای کار / آگه نیم کزین همه گردش، چه مدعاست
از آغاز کار، وظیفه من چرخیدن بوده است و نمیدانم از این همه گردش چه هدفی دنبال میشود.
فرسودن من از تو بدینسان، شگفت نیست / این چشمه ی فساد، ندانستم از کجاست
اینکه به سبب کار تو چنین فرسوده شدهام شگفت نیست؛ اما نمیدانستم سرچشمه این تباهی و فرسودگی از کجاست.
زان پیشتر که سوده شوم پاک، بازگرد / شاید که بازگشت تو، این درد را دواست
پیش از آنکه کاملاً ساییده و نابود شوم، بازگرد؛ شاید بازگشت تو درمان این درد باشد.
با این خوشی، چرا به ستم خوی کرده ای / آلودگی، چگونه درین پاکی و صفاست
با وجود این همه آسایش و نعمت، چرا به ستمکاری عادت کردهای؟ چگونه ممکن است در این پاکی و صفا، آلودگی و ناپاکی وجود داشته باشد؟
در دل هر آنچه از تو نهفتم، شکستگی است / بر من هر آنچه از تو رسد، خواری و جفاست
هرچه در دل از تو پنهان کردهام، اندوه و شکستگی است و هرچه از سوی تو به من میرسد، خواری و ستم است.
بیهوده چند عرصه به من تنگ می کنی / بهر گذشتن تو به صحرا، هزار جاست
بیهوده چرا عرصه را بر من تنگ میکنی؟ برای عبور تو از صحرا، راهها و جایگاههای فراوانی وجود دارد.
خندید آب، کین ره و رسم از من و تو نیست / ما رهرویم و قائد تقدیر، رهنماست
آب خندید و گفت: این راه و رسم را من و تو تعیین نمیکنیم؛ ما رهرو هستیم و تقدیر راهنمای ماست.
من از تو تیره روزترم، تنگدل مباش / بس فتنه ها که با تو نه و با من آشناست
روزگار من از تو نیز تیرهتر است، پس دلگیر مباش؛ چه بسیار فتنهها و گرفتاریهایی که با تو آشنا نیستند اما من با آنها روبهرو شدهام.
لرزیده ام همیشه ز هر باد و هر نسیم / هرگز نگفته ام که سموم است یا صباست
من همیشه از هر باد و نسیمی لرزیدهام و هرگز نگفتهام که این باد، باد سمی و زیانآور است یا نسیمی دلانگیز.
از کوه و آفتاب، بسی لطمه خورده ام / بر حالم، این پریشی و افتادگی گواست
از کوه و تابش آفتاب آسیبهای فراوان دیدهام و این آشفتگی و فروافتادگی، گواه حال رنجدیده من است.
همواره جود کردم و چیزی نخواستم / طبعم غنی و دوستیم خالی از ریاست
همیشه بخشش کردهام و چیزی نخواستهام؛ سرشت من بخشنده است و دوستیام از فریب و دورویی خالی است.
بس شاخه کز فتادگیم برفراشت سر / بس غنچه کز فروغ منش رونق و ضیاست
چه بسیار شاخهها که به برکت فروافتادگی من سر برافراشتند و چه بسیار غنچهها که از روشنایی و اثر وجود من شکوفایی و درخشش یافتند.
ز الودگی، هر آنچه رسیدست شسته ام / گر حله یمانی و گر کهنه بوریاست
هرچه به من رسیده، از آلودگی شستهام؛ خواه جامهای گرانبها و یمنی بوده باشد و خواه بوریا و حصیری کهنه.
از رود و دشت و دره گذشتیم هزار سال / با من نگفت هیچکسی، کاین چه ماجراست
هزار سال از رود و دشت و دره گذشتیم، اما هیچکس برایم توضیح نداد که این سفر و سرگذشت برای چیست.
هر قطره ام که باد پراکنده میکند / آن قطره گاه در زمی و گاه در سماست
هر قطرهای از وجودم را که باد پراکنده میکند، آن قطره گاهی بر زمین قرار میگیرد و گاهی در آسمان جای مییابد.
سرگشته ام چو گوی، ز روزی که زاده ام / سرگشته دیده اید که او را نه سر، نه پاست
از روزی که زاده شدهام، مانند گویی سرگردان بودهام؛ آیا گویی سرگردان دیدهاید که نه سر دارد و نه پا؟
از کار خویش، خستگیم نیست، زان سبب / کز من همیشه باغ و چمن را گل و گیاست
از کار خود خسته نیستم، زیرا به سبب وجود من، باغ و چمن همیشه از گل و گیاه سرشار است.
معنی بیتهای پایانی
قدر تو آن بود که کنی آرد، گندمی / ور نه به کوهسار، بسی سنگ بی بهاست
ارزش تو در این است که گندم را به آرد تبدیل کنی؛ وگرنه در کوهستان سنگهای بیارزش فراوان است.
گر رنج میکشیم چه غم، زانکه خلق را / آسودگی و خوشدلی از آب و نان ماست
اگر ما رنج میکشیم، چه باک؛ زیرا آسایش و شادی مردم به آب و نانی است که ما فراهم میکنیم.
آبم من، ار بخار شوم در چمن، خوش است / سنگی تو، گر که کار کنی بشکنی رواست
من مانند آبم و اگر در چمن بخار شوم، مایهی خرمی و خوشی است؛ اما تو مانند سنگی و اگر در راه کار شکسته شوی، شایسته و رواست.
چون کار هر کسی به سزاوار داده اند / از کارگاه دهر، همین کارمان سزاست
چون برای هرکس کاری شایسته تعیین کردهاند، از میان کارهای این جهان، همین کاری که به ما سپرده شده سزاوار ماست.
با عزم خویش، هیچیک این ره نمی رویم / کشتی، مبرهن است که محتاج ناخداست
ما بهتنهایی و با ارادهی خود نمیتوانیم این راه را بپیماییم؛ همانگونه که روشن است کشتی به ناخدا نیاز دارد.
در زحمتیم هر دو ز سختی و رنج، لیک / هرچ آن به ما کنند، نه از ما، نه از شماست
هر دوی ما از سختی و رنج در زحمتیم؛ اما هرچه بر سر ما میآید، نه از اختیار ماست و نه از اختیار شما.
از ما چه صلح خیزد و جنگ، این چه فکر توست / در دست دیگریست، گر آب و گر آسیاست
صلح و جنگ از اختیار ما بیرون است؛ این چه اندیشهای است که داری؟ اختیار همهچیز، چه آب و چه آسیاب، در دست دیگری است.
تفسیر کلی
در این شعر، آسیای آبی با زبانی نمادین از رنج و فرسودگی خود در برابر آب شکایت میکند. آب با نیروی پیوسته و بیامان، همواره بخشی از وجود آسیاب را میساید و ارزش و توان آن را کاهش میدهد، بیآنکه خود از این ستم آگاه باشد. آسیا در حالی شب و روز گرفتار کار است که کارگران پس از پایان کار آسوده میخوابند؛ ازاینرو شعر تصویری از محرومیت، استثمار و رنج بیوقفه موجودی بیپناه ارائه میدهد. پروین با جانبخشی به آسیاب، انسان را به اندیشیدن درباره بیعدالتی و ضرورت رعایت حق و آسایش دیگران فرامیخواند.



