ای عجب ! این راه نه راه خداست

پروین اعتصامی – قصیده شماره 9
ای عجب
ای عجب ! این راه نه راه خداست
زانکه در آن اهرمنی رهنماست
قافله بس رفت از این راه، لیک
کس نشد آگاه که مقصد کجاست
راهروانی که در این معبرند
فکرتشان یکسره آز و هواست
ای رمه، این دره چراگاه نیست
ای بره، این گرگ بسی ناشتاست
تا تو ز بیغوله گذر می کنی
رهزن طرار تو را در قفاست
دیده ببندی و درافتی به چاه
این گنه توست، نه حکم قضاست
لقمه ی سالوس کرا سیر کرد
چند بر این لقمه تو را اشتهاست
نفس، بسی وام گرفت و نداد
وام تو چون باز دهد؟ بینواست
خانه ی جان هر چه توانی بساز
هر چه توان ساخت درین یک بناست
کعبه ی دل مسکن شیطان مکن
پاک کن این خانه که جای خداست
پیرو دیوانه شدن ز ابلهی است
موعظت دیو شنیدن خطاست
تا بودت شمع حقیقت به دست
راه تو هر جا که روی روشناست
تا تو قفس سازی و شکر خری
طوطیک وقت ز دامت رهاست
حمله نیارد به تو ثعبان دهر
تا چو کلیمی تو و دینت عصاست
ای گل نوزاد فسرده مباش
زانکه تو را اول نشو و نماست
طائر جانرا چه کنی لاشخوار
نزد کلاغش چه نشانی؟ هماست
کاهلیت خسته و رنجور کرد
درد تو دردیست که کارش دواست
چاره کن آزردگی آز را
تا که بدکان عمل مومیاست
روی و ریا را مکن آئین خویش
هر چه فساد است ز روی و ریاست
شوخ تن و جامه چه شویی همی
این دل آلوده به کارت گواست
پای تو همواره به راه کج است
دست تو هر شام و سحر بر دعاست
چشم تو بر دفتر تحقیق، لیک
گوش تو بر بیهده و ناسزاست
بار خود از دوش برافکنده ای
پشت تو از پشته ی شیطان دوتاست
نان تو گه سنگ بود گاه خاک
تا به تنور تو هوی نانواست
ورطه و سیلاب نداری به پیش
تا خردت کشتی و جان ناخداست
قصر دل افروز روان محکم است
کلبه ی تن را چه ثبات و بقاست
جان به تو هرچند دهد منعم است
تن ز تو هر چند ستاند گداست
روغن قندیل تو آبست و بس
تیرگی بزم تو بیش از ضیاست
منزل غولان ز چه شد منزلت
گر ره تو از ره ایشان جداست
جهل بلندی نپسندد، چه است
عجب سلامت نپذیرد، بلاست
آنچه که دوران نخرد یکدلیست
آنچه که ایام ندارد وفاست
دزد شد این شحنه ی بی نام و ننگ
دزد کی از دزد کند بازخواست
نزد تو چون سرد شود؟ آتش است
از تو چرا درگذرد؟ اژدهاست
وقت گرانمایه و عمر عزیز
طعمه ی سال و مه و صبح و مساست
از چه همی کاهدمان روز و شب
گر که نه ما گندم و چرخ آسیاست
گر که یمی هست، در آخر نمی است
گر که بنائی است، در آخر هباست
ما به ره آز و هوی سائلیم
مورچه در خانه ی خود پادشاست
خیمه زدستیم و گه رفتن است
غرق شدستیم و زمان شناست
گلبن معنی نتوانی نشاند
تا که درین باغچه خار و گیاست
کشور جان تو چو ویرانه ایست
ملک دلت چون ده بی روستاست
شعر من آینه ی کردار توست
ناید از آیینه به جز حرف راست
روشنی اندوز که دل را خوشی است
معرفت آموز که جان را غذاست
پایه ی قصر هنر و فضل را
عقل نداند ز کجا ابتداست
پرده ی الوان هوی را بدر
تا به پس پرده ببینی چهاست
به که بجوی و جر دانش چرد
آهوی جانست که اندر چراست
خیره ز هر پویه ز میدان مرو
با فلک پیر تو را کارهاست
اطلس نساج هوی و هوس
چون گه تحقیق رسد بوریاست
بیهده، پروین در دانش مزن
با تو درین خانه چه کس آشناست
معنی بیتهای نخستین
ای عجب ! این راه نه راه خداست / زانکه در آن اهرمنی رهنماست
شگفتا که این راه، راه خدا نیست؛ زیرا در آن شیطان راهنماست.
قافله بس رفت از این راه، لیک / کس نشد آگاه که مقصد کجاست
کاروانهای بسیاری از این راه رفتهاند، اما هیچکس ندانسته است که مقصد کجاست.
راهروانی که در این معبرند / فکرتشان یکسره آز و هواست
رهروان این راه، سراسر در اندیشهی خواهشهای نفسانی و هوسهای خود هستند.
ای رمه، این دره چراگاه نیست / ای بره، این گرگ بسی ناشتاست
ای مردم نادان، این دره جای چرا نیست؛ ای بیپناهان، این گرگ بسیار گرسنه است و در کمین شماست.
تا تو ز بیغوله گذر می کنی / رهزن طرار تو را در قفاست
تا زمانی که از راههای پنهان و نادرست میگذری، دزد فریبکار تو را گرفتار و اسیر خود میکند.
دیده ببندی و درافتی به چاه / این گنه توست، نه حکم قضاست
اگر چشم خود را ببندی و در چاه بیفتی، این تقصیر خود توست، نه حکم سرنوشت.
لقمه ی سالوس کرا سیر کرد / چند بر این لقمه تو را اشتهاست
لقمهی ریا و فریب چه کسی را سیر کرده است؟ چرا هنوز به این لقمهی فریبنده چنین میل و رغبت داری؟
نفس، بسی وام گرفت و نداد / وام تو چون باز دهد؟ بینواست
نفس انسان بسیار وعده و مهلت گرفته و چیزی پس نداده است؛ پس چگونه میتواند بدهی تو را بازپرداخت کند؟ بیچاره است.
خانه ی جان هر چه توانی بساز / هر چه توان ساخت درین یک بناست
تا میتوانی روح و جان خود را آباد کن؛ زیرا هرچه بنا و توشهای میتوان ساخت، در همین خانهی وجود فراهم میشود.
کعبه ی دل مسکن شیطان مکن / پاک کن این خانه که جای خداست
دل خود را جایگاه شیطان نکن و آن را پاک ساز؛ زیرا دل جایگاه خداست.
پیرو دیوانه شدن ز ابلهی است / موعظت دیو شنیدن خطاست
پیروی از دیوانه نشانهی نادانی است و گوش دادن به اندرز شیطان کاری نادرست است.
تا بودت شمع حقیقت به دست / راه تو هر جا که روی روشناست
تا زمانی که چراغ حقیقت را در دست داری، هر جا بروی راهت روشن خواهد بود.
تا تو قفس سازی و شکر خری / طوطیک وقت ز دامت رهاست
تا وقتی سرگرم ساختن قفس و خریدن شکر هستی، طوطی فرصت مییابد از دام تو بگریزد.
حمله نیارد به تو ثعبان دهر / تا چو کلیمی تو و دینت عصاست
تا زمانی که مانند موسی باشی و دینت همچون عصای او باشد، اژدهای روزگار نمیتواند به تو حمله کند.
ای گل نوزاد فسرده مباش / زانکه تو را اول نشو و نماست
ای گل تازهرو، افسرده و نومید نباش؛ زیرا هنوز در آغاز رشد و شکوفایی هستی.
طائر جانرا چه کنی لاشخوار / نزد کلاغش چه نشانی؟ هماست
چرا پرندهی جان را لاشخور میکنی و آن را نزد کلاغ میبری؟ این پرنده، همای سعادت است.
کاهلیت خسته و رنجور کرد / درد تو دردیست که کارش دواست
سستی و تنبلی تو را خسته و بیمار کرده است؛ اما درد تو درمانپذیر است.
چاره کن آزردگی آز را / تا که بدکان عمل مومیاست
تا زمانی که دارو و درمان در داروخانهی عمل وجود دارد، رنج و آسیب حرص را چاره کن.
روی و ریا را مکن آئین خویش / هر چه فساد است ز روی و ریاست
ظاهرسازی و ریا را روش زندگی خود قرار نده؛ زیرا هر فسادی از ریا و دورویی پدید میآید.
شوخ تن و جامه چه شویی همی / این دل آلوده به کارت گواست
چرا پیوسته تن و جامهی خود را میشویی، در حالی که دل آلودهات بر اعمالت گواهی میدهد؟
پای تو همواره به راه کج است / دست تو هر شام و سحر بر دعاست
پایت همیشه در راه نادرست است، اما دستت هر صبح و شام به دعا بلند میشود.
چشم تو بر دفتر تحقیق، لیک / گوش تو بر بیهده و ناسزاست
چشمت به کتاب دانش و تحقیق است، اما گوشت به سخنان بیهوده و زشت سپرده شده است.
بار خود از دوش برافکنده ای / پشت تو از پشته ی شیطان دوتاست
مسئولیت خود را رها کردهای و زیر بار انبوه وسوسهها و گناهان شیطان خمیدهای.
نان تو گه سنگ بود گاه خاک / تا به تنور تو هوی نانواست
نان زندگی تو گاهی مانند سنگ و گاهی مانند خاک است، تا وقتی که نانوا، یعنی هوس و خواهش نفسانی، بر تنور تو فرمانرواست.
ورطه و سیلاب نداری به پیش / تا خردت کشتی و جان ناخداست
تا زمانی که خردت کشتی و جانت ناخدای آن است، از گرداب و سیلاب پیش رو هراسی نداری.
قصر دل افروز روان محکم است / کلبه ی تن را چه ثبات و بقاست
کاخ روشن و دلانگیز روح استوار است؛ اما کلبهی جسم چه پایداری و ماندگاری دارد؟
جان به تو هرچند دهد منعم است / تن ز تو هر چند ستاند گداست
جان، هرچه به تو ببخشد، بخشنده است؛ اما تن، هرچه از تو بگیرد، همچون گداست.
معنی بیتهای پایانی
روغن قندیل تو آبست و بس / تیرگی بزم تو بیش از ضیاست
چراغ وجودت تنها روغنی اندک دارد و بس؛ ازاینرو تاریکی مجلس تو از روشناییاش بیشتر است.
منزل غولان ز چه شد منزلت / گر ره تو از ره ایشان جداست
اگر راه تو از راه غولان و بدکاران جداست، چرا جایگاه آنان را منزل و مقام خود ساختهای؟
جهل بلندی نپسندد، چه است / عجب سلامت نپذیرد، بلاست
نادانی با بزرگی و سربلندی سازگار نیست و شگفت آنکه آدمی گاه به جای سلامت، بلا را میپذیرد.
آنچه که دوران نخرد یکدلیست / آنچه که ایام ندارد وفاست
روزگار قدر یکرنگی و اتحاد را نمیداند و گذشت زمان نیز وفاداری ندارد.
دزد شد این شحنه ی بی نام و ننگ / دزد کی از دزد کند بازخواست
این نگهبان بیآبرو خود دزد شده است؛ و دزد چگونه میتواند دزد دیگری را بازخواست کند؟
نزد تو چون سرد شود؟ آتش است / از تو چرا درگذرد؟ اژدهاست
چگونه ممکن است آتش نزد تو سرد شود؟ و چرا باید از تو بگذرد، در حالی که همچون اژدهاست؟
وقت گرانمایه و عمر عزیز / طعمه ی سال و مه و صبح و مساست
زمان ارزشمند و عمر گرانبها، خوراک گذر سالها، ماهها، صبحها و شبها میشود.
از چه همی کاهدمان روز و شب / گر که نه ما گندم و چرخ آسیاست
روز و شب ما را میکاهند؛ گویی ما گندمیم و چرخ روزگار آسیابی است که ما را خرد میکند.
گر که یمی هست، در آخر نمی است / گر که بنائی است، در آخر هباست
اگر چیزی دریایی عظیم باشد، سرانجام به قطرهای ناچیز تبدیل میشود؛ و اگر بنایی باشد، در پایان نابود و بیارزش خواهد شد.
ما به ره آز و هوی سائلیم / مورچه در خانه ی خود پادشاست
ما در راه آز و خواهشهای نفسانی سرگردان و درماندهایم؛ اما مورچه در خانه کوچک خود فرمانرواست.
خیمه زدستیم و گه رفتن است / غرق شدستیم و زمان شناست
در این دنیا خیمه زدهایم، اما هنگام کوچ فرا رسیده است؛ در دریای زندگی غرق شدهایم و زمانه شناگر است.
گلبن معنی نتوانی نشاند / تا که درین باغچه خار و گیاست
تا زمانی که در باغچه دل خار و علفهای هرز وجود دارد، نمیتوانی نهال معنویت و حقیقت را در آن بنشانی.
کشور جان تو چو ویرانه ایست / ملک دلت چون ده بی روستاست
سرزمین جانت مانند ویرانهای است و قلمرو دلت همچون روستایی بیساکن و آبادانینشده است.
شعر من آینه ی کردار توست / ناید از آیینه به جز حرف راست
شعر من رفتار و کردار تو را بازمیتاباند؛ زیرا از آینه جز حقیقت و سخن راست برنمیآید.
روشنی اندوز که دل را خوشی است / معرفت آموز که جان را غذاست
دانش و روشنایی بیاموز، زیرا دل را شاد میکند؛ و معرفت فراگیر، چون غذای روح است.
پایه ی قصر هنر و فضل را / عقل نداند ز کجا ابتداست
عقل نمیداند کاخ هنر و فضیلت از کجا آغاز شده و بنیاد آن تا کجا گسترده است.
پرده ی الوان هوی را بدر / تا به پس پرده ببینی چهاست
پرده رنگارنگ خواهشهای نفسانی را پاره کن تا ببینی در پشت این پرده چه رازها و حقیقتهایی نهفته است.
به که بجوی و جر دانش چرد / آهوی جانست که اندر چراست
بهتر است دانش را بجویی و جانت را با آن پرورش دهی؛ زیرا دانش همچون چراگاهی است که آهوی روح در آن میچرد.
خیره ز هر پویه ز میدان مرو / با فلک پیر تو را کارهاست
از هر تلاش و تکاپویی نومید و سرگشته از میدان بیرون نرو؛ زیرا هنوز با روزگار پیر کارها و وظایفی داری.
اطلس نساج هوی و هوس / چون گه تحقیق رسد بوریاست
پارچه نفیسی که هوس و خواهش میبافد، هنگامی که زمان بررسی و حقیقتسنجی فرا برسد، چیزی جز گونی و پارچهای بیارزش نیست.
بیهده، پروین در دانش مزن / با تو درین خانه چه کس آشناست
ای پروین، بیهوده درِ دانش را مکوب؛ در این خانه کسی تو را نمیشناسد و با تو آشنا نیست.
«»
تفسیر کلی
شاعر با شگفتی و اعتراض، راهی را که به جای هدایت الهی، شیطان و نیروهای اهریمنی راهنمای آن هستند، بیراهه میداند. قافلهای که در این مسیر حرکت میکند، بدون شناخت مقصد و بر پایه آز، هوس و خواهشهای نفسانی پیش میرود. در بخش پایانی، انسانهای غافل به رمه و رهبران گمراه یا دنیاطلب به گرگی گرسنه تشبیه شدهاند تا خطر این مسیر آشکار شود. پیام کلی شعر، هشدار درباره پیروی کورکورانه از هوسها و ضرورت انتخاب راه درست و الهی است.



