ای دل، بقا دوام و بقایی چنان نداشت

پروین اعتصامی – قصیده شماره 14
ای دل
ای دل، بقا دوام و بقایی چنان نداشت
ایام عمر، فرصت برق جهان نداشت
روشن ضمیر آنکه ازین خوان گونه گون
قسمت همای وار به جز استخوان نداشت
سرمست پر گشود و سبکسار برپرید
مرغی که آشیانه درین خاکدان نداشت
هشیار آنکه انده نیک و بدش نبود
بیدار آنکه دیده به ملک جهان نداشت
کو عارفی کز آفت این چار دیو رست
کو سالکی که زحمت این هفتخوان نداشت
گشتیم بی شمار و ندیدیم عاقبت
یک نیک روز کو گله از آسمان نداشت
آنکس که بود کام طلب، کام دل نیافت
وانکس که کام یافت، دل کامران نداشت
کس در جهان مقیم به جز یک نفس نبود
کس بهره از زمانه به جز یک زمان نداشت
زین کوچگاه، دولت جاوید هر که خواست
الحق خبر ز زندگی جاودان نداشت
دام فریب و کید درین دشت گر نبود
این قصر کهنه، سقف جواهر نشان نداشت
صاحب نظر کسی که درین پست خاکدان
دست از سر نیاز، سوی این و آن نداشت
صیدی کزین شکسته قفس رخت برنبست
یا بود بال بسته و یا آشیان نداشت
روز جوانی آنکه به مستی تباه کرد
پیرانه سر شناخت که بخت جوان نداشت
آگه چگونه گشت ز سود و زیان خویش
سوداگری که فکرت سود و زیان نداشت
رو گوهر هنر طلب از کان معرفت
کاینسان جهانفروز گهر، هیچ کان نداشت
غواص عقل، چون صدف عمر برگشود
دری گرانبهاتر و خوشتر ز جان نداشت
آنکو به کشتزار عمل گندمی نکشت
اندر تنور روشن پرهیز نان نداشت
گر ما نمی شدیم خریدار رنگ و بوی
دیو هوی به رهگذر ما دکان نداشت
هر جا که گسترانده شد این سفره ی فساد
جز گرگ و غول و دزد و دغل میهمان نداشت
کاش این شرار دامن هستی نمی گرفت
کاش این سموم راه سوی بوستان نداشت
چون زنگ بست آینه ی دل، تباه شد
چون کند گشت خنجر فرصت، فسان نداشت
آذوقه ی تو از چه در انبار آز ماند
گنجینه ی تو از چه سبب پاسبان نداشت
دیوارهای قلعه ی جان گر بلند بود
روباه دهر چشم بدین ماکیان نداشت
گر در کمان زهد زهی می گذاشتیم
امروز چرخ پیر زه اندر کمان نداشت
دل را به دست نفس نمی بود گر زمام
راه فریب هیچ گهی کاروان نداشت
خوش بود نزهت چمن و دولت بهار
گر بیم ترکتازی باد خزان نداشت
از دام تن به نام و نشانی توان گریخت
دام زمانه بود که نام و نشان نداشت
هشدار ای گرسنه که طباخ روزگار
نامیخته به زهر، نوالی بخوان نداشت
گر بد به عدل سیر فلک، پشه ی ضعیف
قدرت به گوشمالی پیل دمان نداشت
از دل سفینه باید و از دیده ناخدای
در بحر روزگار، که کنه و کران نداشت
آسوده خاطر این ره بی اعتبار را
پروین، کسی سپرد که بار گران نداشت
معنی بیتهای نخستین
ای دل، بقا دوام و بقایی چنان نداشت / ایام عمر، فرصت برق جهان نداشت
ای دل، ماندگاری و بقای همیشگی در دنیا وجود نداشت و عمر انسان نیز مانند برق، فرصتی کوتاه و گذرا بود.
روشن ضمیر آنکه ازین خوان گونه گون / قسمت همای وار به جز استخوان نداشت
آنکس روشنبین است که بداند از این سفره رنگارنگ دنیا، بهرهای شاهانه جز اندکی و ناچیز نصیب انسان نمیشود.
سرمست پر گشود و سبکسار برپرید / مرغی که آشیانه درین خاکدان نداشت
پرندهای که در این دنیا آشیانه و دلبستگی نداشت، آسوده و شادمان پر گشود و سبکبال از آن گذشت.
هشیار آنکه انده نیک و بدش نبود / بیدار آنکه دیده به ملک جهان نداشت
هشیار کسی است که از نیکی و بدی دنیا اندوهگین نشود، و بیدار کسی است که چشم طمع به مال و ملک جهان نداشته باشد.
کو عارفی کز آفت این چار دیو رست / کو سالکی که زحمت این هفتخوان نداشت
کجاست عارفی که از آسیب چهار دیو نفس رهایی یافته باشد؟ کجاست سالکی که از دشواریهای راه کمال و هفتخوان آن رنجی نبرده باشد؟
گشتیم بی شمار و ندیدیم عاقبت / یک نیک روز کو گله از آسمان نداشت
بسیار جستوجو کردیم، اما سرانجام حتی یک روز نیک نیافتیم که در آن کسی از روزگار و آسمان شکایتی نداشته باشد.
آنکس که بود کام طلب، کام دل نیافت / وانکس که کام یافت، دل کامران نداشت
کسی که در پی برآورده شدن آرزوهایش بود، به خواسته دل نرسید؛ و آنکس که به آرزوی خود رسید، دل شاد و خرسندی نداشت.
کس در جهان مقیم به جز یک نفس نبود / کس بهره از زمانه به جز یک زمان نداشت
هیچکس در جهان جز به اندازه یک نفس ماندگار نیست و هیچکس از روزگار بیش از یک لحظه بهرهای ندارد.
زین کوچگاه، دولت جاوید هر که خواست / الحق خبر ز زندگی جاودان نداشت
هرکس در این منزل گذرا خواهان سعادت همیشگی بود، در حقیقت از معنای زندگی جاودانه بیخبر بود.
دام فریب و کید درین دشت گر نبود / این قصر کهنه، سقف جواهر نشان نداشت
اگر در این جهان دام فریب و نیرنگ وجود نداشت، این کاخ کهنه و دنیا سقفی آراسته و پرزرقوبرق نمیداشت.
صاحب نظر کسی که درین پست خاکدان / دست از سر نیاز، سوی این و آن نداشت
صاحب بصیرت کسی است که در این جهان پست و خاکی، از روی نیاز دست به سوی این و آن دراز نکند.
صیدی کزین شکسته قفس رخت برنبست / یا بود بال بسته و یا آشیان نداشت
هر اسیری که از این قفس شکسته دنیا بیرون نرفت، یا توان پرواز نداشت و یا دلبسته آشیانهای در آن نبود.
روز جوانی آنکه به مستی تباه کرد / پیرانه سر شناخت که بخت جوان نداشت
کسی که دوران جوانی خود را در غفلت و بیخبری تباه کرد، در پیری دریافت که دیگر از فرصت و بخت جوانی برخوردار نیست.
آگه چگونه گشت ز سود و زیان خویش / سوداگری که فکرت سود و زیان نداشت
بازرگانی که درباره سود و زیان خود اندیشه نمیکرد، چگونه میتوانست از سود و زیان خویش آگاه شود؟
رو گوهر هنر طلب از کان معرفت / کاینسان جهانفروز گهر، هیچ کان نداشت
به معدن دانش و معرفت برو و گوهر هنر را بجوی، زیرا جهان هیچ گنجینهای درخشانتر از این گوهر ندارد.
غواص عقل، چون صدف عمر برگشود / دری گرانبهاتر و خوشتر ز جان نداشت
هنگامی که غواص خرد صدف عمر را گشود، گوهری ارزشمندتر و دلپذیرتر از جان در آن نیافت.
آنکو به کشتزار عمل گندمی نکشت / اندر تنور روشن پرهیز نان نداشت
کسی که در مزرعه کردار خود بذر نیکی نپاشید، در تنور روشن پرهیز و تقوا نانی برای خوردن نداشت.
گر ما نمی شدیم خریدار رنگ و بوی / دیو هوی به رهگذر ما دکان نداشت
اگر ما خریدار جلوهها و لذتهای ظاهری نمیشدیم، دیو هوس نیز در مسیر زندگی ما دکانی برای فریب و عرضه کالا نداشت.
هر جا که گسترانده شد این سفره ی فساد / جز گرگ و غول و دزد و دغل میهمان نداشت
هرجا سفره فساد گسترده شد، جز انسانهای درندهخو، زورگو، دزد و فریبکار، مهمان دیگری نداشت.
کاش این شرار دامن هستی نمی گرفت / کاش این سموم راه سوی بوستان نداشت
ای کاش آتش فساد دامان هستی را نمیگرفت و ای کاش این زهرها راهی به سوی باغ زندگی نمییافتند.
چون زنگ بست آینه ی دل، تباه شد / چون کند گشت خنجر فرصت، فسان نداشت
وقتی آینه دل زنگار گرفت، انسان تباه شد؛ و هنگامی که تیغ فرصت کند شد، دیگر اثر و کارایی نداشت.
آذوقه ی تو از چه در انبار آز ماند / گنجینه ی تو از چه سبب پاسبان نداشت
چرا اندوخته و توشه تو در انبار حرص باقی ماند؟ و چرا گنجینه وجودت نگهبانی نداشت تا از تباهی و غارت آن جلوگیری کند؟
معنی بیتهای پایانی
دیوارهای قلعه ی جان گر بلند بود / روباه دهر چشم بدین ماکیان نداشت
اگر دیوارهای پناهگاه جان بلند و استوار بود، روزگارِ حیلهگر نمیتوانست به این جانهای بیپناه چشم طمع داشته باشد.
گر در کمان زهد زهی می گذاشتیم / امروز چرخ پیر زه اندر کمان نداشت
اگر در کمان زهد و پرهیزگاری زه میانداختیم و آماده میشدیم، امروز روزگار پیر نمیتوانست ما را هدف تیر حوادث قرار دهد.
دل را به دست نفس نمی بود گر زمام / راه فریب هیچ گهی کاروان نداشت
اگر اختیار دل در دست نفس نبود، راه فریب هرگز نمیتوانست کاروان ما را به گمراهی بکشاند.
خوش بود نزهت چمن و دولت بهار / گر بیم ترکتازی باد خزان نداشت
گردش و تماشای چمن و نعمت بهار بسیار دلنشین بود، اگر ترس از تاختوتاز باد خزان وجود نداشت.
از دام تن به نام و نشانی توان گریخت / دام زمانه بود که نام و نشان نداشت
از دام جسم و وابستگیهای آن میتوان با شهرت و اعتبار گریخت، اما دام روزگار چنان گسترده و ناشناخته است که نام و نشانی ندارد.
هشدار ای گرسنه که طباخ روزگار / نامیخته به زهر، نوالی بخوان نداشت
ای آزمند و نیازمند، آگاه باش که آشپز روزگار هیچ لقمهای را بدون آمیختن با زهر و رنج آماده نکرده است.
گر بد به عدل سیر فلک، پشه ی ضعیف / قدرت به گوشمالی پیل دمان نداشت
اگر گردش آسمان بر پایه عدالت بود، پشه ناتوان توانایی آزار و تنبیه فیل خشمگین را نداشت؛ یعنی در جهان، ناتوانان نیز گاه بر نیرومندان چیره میشوند.
از دل سفینه باید و از دیده ناخدای / در بحر روزگار، که کنه و کران نداشت
برای گذشتن از دریای بیپایان روزگار، باید دلی استوار مانند کشتی و دیدهای هوشیار مانند ناخدا داشت.
آسوده خاطر این ره بی اعتبار را / پروین، کسی سپرد که بار گران نداشت
پروین، کسی میتواند این راه بیاعتبار و ناپایدار زندگی را آسوده طی کند که بار سنگین دلبستگیها و گرفتاریها را بر دوش نداشته باشد.
تفسیر کلی
این شعر ناپایداری جهان و کوتاهی عمر را یادآور میشود و انسان را از دلبستن به جلوههای فریبندهٔ دنیا برحذر میدارد. پروین با تصویرهایی چون سفرهٔ رنگارنگ، استخوان نصیب محرومان و پرواز مرغ بیآشیانه، بیثباتی داراییها و تعلقات دنیوی را نشان میدهد. از نگاه شاعر، روشنضمیر کسی است که به سهم اندک خود مغرور نشود و دل را اسیر اندوه نیک و بد جهان نکند. پیام پایانی شعر، دعوت به بیداری، وارستگی و توجه به حقیقتی فراتر از جهان گذراست.



