رهائیت باید، رها کن جهان را

پروین اعتصامی – قصیده شماره 3
رهائیت
رهائیت باید، رها کن جهان را
نگهدار ز آلودگی پاک جان را
بسر برشو این گنبد آبگون را
بهم بشکن این طبل خالی میان را
گذشتنگه است این سرای سپنجی
برو باز جو دولت جاودان را
ز هر باد، چون گرد منما بلندی
که پست است همت، بلند آسمان را
به رود اندرون، خانه عاقل نسازد
که ویران کند سیل آن خانمان را
چه آسان به دامت درافکند گیتی
چه ارزان گرفت از تو عمر گران را
تو را پاسبان است چشم تو و من
همی خفته می بینم این پاسبان را
سمند تو زی پرتگاه از چه پوید
ببین تا به دست که دادی عنان را
ره و رسم بازارگانی چه دانی
تو کز سود نشناختستی زیان را
یکی کِشتی از دانش و عزم باید
چنین بحر پر وحشت بیکران را
زمینت چو اژدر بناگه ببلعد
تو باری غنیمت شمار این زمان را
فروغی ده این دیده ی کم ضیا را
توانا کن این خاطر ناتوان را
تو ای سالیان خفته، بگشای چشمی
تو ای گمشده، باز جو کاروان را
مفرسای با تیره رائی درون را
میالای با ژاژخائی دهان را
ز خوان جهان هر که را یک نواله
بدادند و آنگه ربودند خوان را
به بستان جان تا گلی هست، پروین
تو خود باغبانی کن این بوستان را
معنی بیتهای شعر
رهائیت باید، رها کن جهان را / نگهدار ز آلودگی پاک جان را
باید آزاد و رها باشی و دل از وابستگی به دنیا بکن؛ جان خود را از آلودگیها و گناهان پاک نگه دار.
بسر برشو این گنبد آبگون را / بهم بشکن این طبل خالی میان را
از این آسمان فریبنده و دنیای ظاهری فراتر برو و هیاهو و خودنمایی پوچ آن را درهم بشکن.
گذشتنگه است این سرای سپنجی / برو باز جو دولت جاودان را
این جهان ناپایدار تنها محل گذر است؛ پس به جستوجوی سعادت و نعمت جاودان برو.
ز هر باد، چون گرد منما بلندی / که پست است همت، بلند آسمان را
در برابر هر حادثهای مانند گرد و خاک خود را بزرگ و استوار نشان نده؛ زیرا آسمان بلند است، اما همت و ارادهٔ بسیاری از مردم پست و کوتاه است.
به رود اندرون، خانه عاقل نسازد / که ویران کند سیل آن خانمان را
انسان خردمند خانهاش را در مسیر رودخانه نمیسازد، زیرا سیل میتواند خانه و زندگی او را ویران کند.
چه آسان به دامت درافکند گیتی / چه ارزان گرفت از تو عمر گران را
دنیا چه آسان تو را گرفتار دام خود میکند و چه ارزان عمر ارزشمندت را از تو میگیرد.
تو را پاسبان است چشم تو و من / همی خفته می بینم این پاسبان را
چشم تو باید نگهبان و مراقب تو باشد، اما من این نگهبان را در خواب و غفلت میبینم.
سمند تو زی پرتگاه از چه پوید / ببین تا به دست که دادی عنان را
چرا مرکب زندگیات را به سوی پرتگاه میرانی؟ بنگر که اختیار و افسار زندگی خود را به دست چه کسی سپردهای.
ره و رسم بازارگانی چه دانی / تو کز سود نشناختستی زیان را
تو که سود را از زیان تشخیص ندادهای، چگونه میتوانی راه و رسم تجارت و معامله را بدانی؟
یکی کِشتی از دانش و عزم باید / چنین بحر پر وحشت بیکران را
برای گذشتن از این دریای بیکران و پرهراس دنیا، به کشتی دانش و اراده نیاز است.
زمینت چو اژدر بناگه ببلعد / تو باری غنیمت شمار این زمان را
چون ممکن است زمین ناگهان تو را مانند اژدها ببلعد، پس همین زمان و فرصت کنونی را غنیمت بدان.
فروغی ده این دیده ی کم ضیا را / توانا کن این خاطر ناتوان را
به چشم کمنور من روشنایی ببخش و این اندیشه و دل ناتوان را نیرو و توان عطا کن.
تو ای سالیان خفته، بگشای چشمی / تو ای گمشده، باز جو کاروان را
ای کسی که سالها در غفلت و خواب بودهای، چشم خود را باز کن؛ و ای گمگشته، دوباره راه کاروان و حقیقت را پیدا کن.
مفرسای با تیره رائی درون را / میالای با ژاژخائی دهان را
درون خود را با اندیشههای تاریک و بدبینانه فرسوده نکن و دهانت را با سخنان بیهوده و یاوه آلوده نساز.
ز خوان جهان هر که را یک نواله / بدادند و آنگه ربودند خوان را
جهان به هر کس لقمهای از سفرهٔ خود بخشید، اما پس از آن، خود آن سفره و نعمت را از او بازگرفت.
به بستان جان تا گلی هست، پروین / تو خود باغبانی کن این بوستان را
پروین، تا زمانی که در باغ جانت گلی باقی است، خودت از این بوستان مراقبت کن و پرورشدهندهٔ روح و زندگی خویش باش.
تفسیر کلی
شاعر انسان را به رهایی از وابستگیهای دنیوی و حفظ پاکی جان دعوت میکند. جهان مادی در این شعر گذرا، پوچ و فریبنده تصویر شده است و انسان باید با شکستن غرور و دلبستگیهای ظاهری، راه حقیقت را بیابد. سرای دنیا منزلگاهی موقت است، پس سعادت حقیقی در جستوجوی ارزشهای جاودانه و معنوی نهفته است. همچنین شاعر هشدار میدهد که انسان نباید در برابر جلوههای زودگذر جهان مغرور شود، زیرا بلندی ظاهری دنیا در برابر عظمت روح و همت بلند انسانی ناچیز است.



