دگر باره شد از تاراج بهمن

پروین اعتصامی – قصیده شماره 41
تاراج بهمن
دگر باره شد از تاراج بهمن
تهی از سبزه و گل راغ و گلشن
پریرویان ز طرف مرغزاران
همه یکباره برچیدند دامن
خزان کرد آنچنان آشوب بر پای
که هنگام جدل شمشیر قارن
ز بس گردید هر دم تیره ابری
حجاب چهره ی خورشیدی روشن
هوا مسموم شد چون نیش کژدم
جهان تاریک شد چون چاه بیژن
بنفشه بر سمن بگرفت ماتم
شقایق در غم گل کرد شیون
سترده شد فروغ روی نسرین
پریشان گشت چین زلف سوسن
به باغ افتاد عالم سوز برقی
به یک دم باغبان را سوخت خرمن
خسک در خانه ی گل جست راحت
زغن در جای بلبل کرد مسکن
به سختی گشت همچون سنگ خارا
به باغ آن فرش همچون خز ادکن
سیه بادی چو پر آفت سمومی
گرفت اندر چمن ناگه وزیدن
به بی باکی بسان مردم مست
به بدکاری به کردار هریمن
شهان را تاج زر بربود از سر
بتان را پیرهن بدرید بر تن
تو گویی فتنه ای بُد روح فرسا
تو گویی تیشه ای بُد بیخ بر کن
ز پای افکند بس سرو سهی را
به یک نیرو چو دیو مردم افکن
به هر سویی، فسرده شاخ و برگی
بپرتابید چون سنگ فلاخن
کسی بر خیره جز گردون گردان
نشد با دوستدار خویش دشمن
به پستی کشت بس همت بلندان
چنان اسفندیار و چون تهمتن
نمود آنقدر خون اندر دل کوه
که تا یاقوت شد سنگی به معدن
در آغوش زمی بنهفت بسیار
سر و بازو و چشم و دست و گردن
در این ناوردگاه آن به که پوشی
ز دانش مغفر و از صبر جوشن
چگونه بر من و تو رام گردد
چو رام کس نگشت این چرخ توسن
مرو فارغ که نبود رفتگان را
دگر باره امید بازگشتن
مشو دلبسته ی هستی که دوران
هر آن را زاد، زاد از بهر کشتن
به غیر از گلشن تحقیق، پروین
چه باغی از خزان بودست ایمن
معنی بیتهای شعر
دگر باره شد از تاراج بهمن / تهی از سبزه و گل راغ و گلشن
بار دیگر بر اثر یورش زمستان، دشت و باغ از سبزه و گل خالی شد.
پریرویان ز طرف مرغزاران / همه یکباره برچیدند دامن
گلهای زیبا از چمنزارها یکباره جمع شدند و از میان رفتند.
خزان کرد آنچنان آشوب بر پای / که هنگام جدل شمشیر قارن
خزان چنان غوغایی برپا کرد که گویی هنگام نبرد و شمشیرزنی قارن فرا رسیده است.
ز بس گردید هر دم تیره ابری / حجاب چهره ی خورشیدی روشن
ابرهای تیره پیدرپی پدیدار شدند و چهره روشن خورشید را پوشاندند.
هوا مسموم شد چون نیش کژدم / جهان تاریک شد چون چاه بیژن
هوا مانند نیش عقرب زهرآگین شد و جهان همچون چاه بیژن تاریک گشت.
بنفشه بر سمن بگرفت ماتم / شقایق در غم گل کرد شیون
بنفشه برای یاس سوگوار شد و شقایق در اندوه گل به گریه و زاری پرداخت.
سترده شد فروغ روی نسرین / پریشان گشت چین زلف سوسن
درخشش چهره نسرین از میان رفت و چین و شکن زلف سوسن پریشان شد.
به باغ افتاد عالم سوز برقی / به یک دم باغبان را سوخت خرمن
برقی ویرانگر در باغ افتاد و در یک لحظه خرمن باغبان را سوزاند.
خسک در خانه ی گل جست راحت / زغن در جای بلبل کرد مسکن
خسک جای گل را گرفت و زغن به جای بلبل در باغ ساکن شد.
به سختی گشت همچون سنگ خارا / به باغ آن فرش همچون خز ادکن
آن پوشش و فرش سبز باغ سخت و سنگمانند شد.
سیه بادی چو پر آفت سمومی / گرفت اندر چمن ناگه وزیدن
ناگهان باد سیاهی مانند باد سوزان و زیانبار در چمن وزیدن گرفت.
به بی باکی بسان مردم مست / به بدکاری به کردار هریمن
آن باد بیپروا و بیباک، مانند مردی مست و در بدکاری همچون اهریمن بود.
شهان را تاج زر بربود از سر / بتان را پیرهن بدرید بر تن
تاج زرین پادشاهان را از سر ربود و جامه پیکرهای زیبا را بر تنشان درید.
تو گویی فتنه ای بُد روح فرسا / تو گویی تیشه ای بُد بیخ بر کن
گویی آشوبی جانفرسا یا تبری ریشهکنکننده بود.
ز پای افکند بس سرو سهی را / به یک نیرو چو دیو مردم افکن
بسیاری از سروهای بلند را با نیرویی شگفت، همچون دیوی آدمافکن، از پا انداخت.
به هر سویی، فسرده شاخ و برگی / بپرتابید چون سنگ فلاخن
شاخهها و برگهای یخزده را به هر سو مانند سنگی که از فلاخن پرتاب شود، افکند.
کسی بر خیره جز گردون گردان / نشد با دوستدار خویش دشمن
جز آسمان گردان، هیچکس بیدلیل با دوست و همراه خود دشمن نشد.
به پستی کشت بس همت بلندان / چنان اسفندیار و چون تهمتن
بسیاری از بلندهمتان و پهلوانانی چون اسفندیار و رستم را خوار و نابود کرد.
نمود آنقدر خون اندر دل کوه / که تا یاقوت شد سنگی به معدن
آنقدر در دل کوه خون جاری کرد که سنگ معدن به یاقوت تبدیل شد.
در آغوش زمی بنهفت بسیار / سر و بازو و چشم و دست و گردن
زمین در آغوش خود سرها، بازوها، چشمها، دستها و گردنهای بسیاری را پنهان کرد.
در این ناوردگاه آن به که پوشی / ز دانش مغفر و از صبر جوشن
در این میدان نبرد بهتر است کلاهخودی از دانش و زرهی از شکیبایی بر تن کنی.
چگونه بر من و تو رام گردد / چو رام کس نگشت این چرخ توسن
چگونه این آسمان سرکش بر من و تو فرمانبردار شود، در حالی که تاکنون مطیع هیچکس نبوده است؟
مرو فارغ که نبود رفتگان را / دگر باره امید بازگشتن
آسوده و بیخیال مباش، زیرا رفتگان امیدی به بازگشت دوباره ندارند.
مشو دلبسته ی هستی که دوران / هر آن را زاد، زاد از بهر کشتن
به زندگی و دنیا دل مبند، زیرا روزگار هرچه را پدید آورد، سرانجام برای نابودی و مرگ پروراند.
به غیر از گلشن تحقیق، پروین / چه باغی از خزان بودست ایمن
پروین، جز باغ حقیقت و شناخت، کدام باغ از گزند خزان در امان مانده است؟
تفسیر کلی
شاعر با تصویرسازی از تاراج بهمن، آمدن سرمای زمستان و نابودی سبزی و طراوت باغها را به صحنهای پرآشوب و غمانگیز تشبیه میکند. در این شعر، باغ و مرغزار همچون موجوداتی زندهاند و پریرویان با برچیدن دامن، نماد گلها و زیباییهایی هستند که از طبیعت رخت میبندند. تشبیه آشوب خزان به میدان نبرد و شمشیر قارن، شدت ویرانگری باد و سرما را برجسته میسازد. تیرگی ابرها و پوشیده شدن چهره خورشید نیز بر گذرا بودن روشنایی و ناپایداری جلوههای طبیعت تأکید دارد.



