تو آن نکردهای از فعل خیر با من و غیر

سعدی-قطعه شماره 7
تو آن نکردهای از فعل خیر با من و غیر
که دست فضل کند دامن امید رها
جز آستانه ی فضلت که مقصد امم است
کجاست در همه عالم وثوق اهل بها
متاع خویشتنم در نظر حقیر آمد
که پرتوی ندهد پیش آفتاب سها
به سمع خواجه رسیده ست گویی این معنی
که گفت خیر صلوة الکریم اعودها
معنی بیتهای شعر
تو آن نکردهای از فعل خیر با من و غیر / که دست فضل کند دامن امید رها
تو دربارهٔ من و دیگران چنان کار نیکی انجام ندادهای که دست فضل و بخشش، دامن امید را رها کند؛ یعنی لطف و احسان تو همواره شامل حال ما بوده است.
جز آستانه ی فضلت که مقصد امم است / کجاست در همه عالم وثوق اهل بها
جز درگاه فضل و بخشش تو، که مقصد آرزوهای من است، در سراسر جهان کجا میتوان پناه و اعتماد شایستگان را یافت؟
متاع خویشتنم در نظر حقیر آمد / که پرتوی ندهد پیش آفتاب سها
دارایی و ارزش خویش را در برابر تو ناچیز میبینم؛ همانگونه که ستارهٔ کمفروغ سها در برابر تابش خورشید هیچ پرتوی ندارد.
به سمع خواجه رسیده ست گویی این معنی / که گفت خیر صلوة الکریم اعودها
گویا این سخن به گوش خواجه رسیده است که گفتهاند: بهترین دعا و درود برای مرد کریم و بزرگوار، سودمندترین و بازگشتکنندهترین دعاهاست.
تفسیر کلی
سعدی در این قطعه با زبانی ستایشآمیز، بزرگواری و بخشندگی مخاطب را میستاید و او را پناهگاه امید و مقصد مردم معرفی میکند. شاعر بر این باور است که در سراسر جهان جایگاهی مطمئنتر از آستان فضل و کرم او وجود ندارد. در برابر چنین بزرگی، داشتهها و ارزشهای خویش را ناچیز میبیند؛ همانگونه که ستارهای کمفروغ در برابر آفتاب جلوهای ندارد. بیت پایانی نیز با اشاره به این معنا که بهترین صدقه، صدقهای است که به کریمان بازگردد، بر شایستگی مخاطب برای دریافت و بخشش نیکی تأکید میکند.



