سگی شکایت ایام با کسی میکرد

سعدی-قطعه شماره 181
سگی شکایت ایام با کسی میکرد
نبینیام که چه برگشته حال و مسکینم
نه آشیانه چو مرغان نه غله چون موران
قناعتم صفت و بردباری آیینم
هزار سنگ پریشان به یک نگه بخورم
که اوفتاده نبینی بر ابروان چینم
که در ریاضت و خلوت مقام من دارد
که جامه خواب کلوخ است و سنگ بالینم
به لقمهای که تناول کنم ز دست کسی
رواست گر بزند بعد از آن به زوبینم
گرم دهند خورم ورنه میروم آزاد
نه همچو آدمیان خشمناک بنشینم
چو گربه درنربایم ز دست مردم چیز
ور اوفتاده بود ریزه ریزه برچینم
مرا نه برگ زمستان نه عیش تابستان
کفایت است همین پوستین پارینم
به جای من که نشیند که در مقام رضا
برابر است گلستان و تل سرگینم
مرا که سیرت از این جنس و خوی ازین صفت است
چه کردهام که سزاوار سنگ و نفرینم
جواب داد کز این بیش نعت خویش مگوی
که خیره گشت ز وصفت زبان تحسینم
همین دو خصلت ملعون کفایت است تو را
غریب دشمن و مردارخوار میبینم
معنی بیتهای شعر
سگی شکایت ایام با کسی میکرد / نبینیام که چه برگشته حال و مسکینم
سگی از روزگار شکایت میکرد و میگفت: نمیبینی که حال من چگونه دگرگون و درمانده شده است؟
نه آشیانه چو مرغان نه غله چون موران / قناعتم صفت و بردباری آیینم
نه مانند پرندگان آشیانهای دارم و نه مانند مورچهها ذخیرهای از دانه؛ خصلت من قناعت و روش زندگیام شکیبایی است.
هزار سنگ پریشان به یک نگه بخورم / که اوفتاده نبینی بر ابروان چینم
اگر هزار سنگ پراکنده به سوی من پرتاب شود، همه را با یک نگاه تحمل میکنم، بیآنکه از این آزردگی نشانی در چهرهام ببینی.
که در ریاضت و خلوت مقام من دارد / که جامه خواب کلوخ است و سنگ بالینم
زیرا جایگاه من در ریاضت و خلوت است؛ کلوخ بستر خواب و سنگ بالش من است.
به لقمهای که تناول کنم ز دست کسی / رواست گر بزند بعد از آن به زوبینم
اگر لقمهای از دست کسی بخورم، حتی اگر پس از آن با نیزه به من حمله کند، سزاوار است؛ زیرا خود را وامدار او میدانم.
گرم دهند خورم ورنه میروم آزاد / نه همچو آدمیان خشمناک بنشینم
اگر به من غذا بدهند میخورم وگرنه آزادانه میروم؛ مانند آدمیان از روی خشم نمینشینم و کینه نمیورزم.
چو گربه درنربایم ز دست مردم چیز / ور اوفتاده بود ریزه ریزه برچینم
مانند گربه چیزی را از دست مردم نمیربایم؛ اما اگر چیزی بر زمین افتاده باشد، خردهخرده آن را جمع میکنم.
مرا نه برگ زمستان نه عیش تابستان / کفایت است همین پوستین پارینم
نه برای زمستان ذخیره و امکاناتی دارم و نه در تابستان در پی خوشی و آسایشم؛ همین پوستین کهنه برایم کافی است.
به جای من که نشیند که در مقام رضا / برابر است گلستان و تل سرگینم
چه کسی میتواند جای مرا بگیرد، در حالی که در مقام رضایت و خرسندی، گلستان و تودهٔ سرگین برایم یکسان است؟
مرا که سیرت از این جنس و خوی ازین صفت است / چه کردهام که سزاوار سنگ و نفرینم
من که رفتار و خویام چنین است، چه گناهی کردهام که سزاوار سنگ خوردن و نفرین شدن باشم؟
جواب داد کز این بیش نعت خویش مگوی / که خیره گشت ز وصفت زبان تحسینم
آن شخص پاسخ داد: بیش از این از صفات خود تعریف نکن؛ زبان ستایش من از شنیدن وصف تو درمانده و حیران شده است.
همین دو خصلت ملعون کفایت است تو را / غریب دشمن و مردارخوار میبینم
همین دو خصلت ناپسند برای بدنامی تو کافی است: میبینم که با بیگانگان دشمنی میکنی و مردار میخوری.
پیام و مفهوم اصلی
این شعر با زبانی طنزآمیز، زندگی سخت و محرومانهٔ سگی را به تصویر میکشد که با وجود نداشتن سرپناه و اندوخته، قناعت و بردباری را پیشه کرده و دشواریها و رنجها را تحمل میکند؛ گویی در خلوت و ریاضت به سر میبرد و کلوخ را جامهٔ خواب و سنگ را بالین خود میسازد. پیام اصلی شعر ستایش قناعت، صبر و سادهزیستی و نیز انتقاد از ناسپاسی و شکایت انسانهایی است که با وجود برخورداریهای بیشتر، از زندگی خود ناراضیاند.



