چنان که مشرق و مغرب به هم نپیوندند

سعدی-قطعه شماره 169
چنان که مشرق و مغرب به هم نپیوندند
میان عالم و جاهل تألف است محال
وگر به حکم قضا صحبت اتفاق افتد
بدان که هر دو به قید اندرند و سجن و وبال
که آن به عادت خویش انبساط نتواند
وز این نیاید تقریر علم با جهال
معنی بیتهای شعر
چنان که مشرق و مغرب به هم نپیوندند / میان عالم و جاهل تألف است محال
همانگونه که مشرق و مغرب به یکدیگر نمیپیوندند، سازگاری و الفت میان عالم و جاهل نیز ناممکن است.
وگر به حکم قضا صحبت اتفاق افتد / بدان که هر دو به قید اندرند و سجن و وبال
و اگر بر اثر تقدیر، همنشینی آن دو پیش آید، بدان که هر دو گرفتار بند و زندان و رنج و زیان خواهند شد.
که آن به عادت خویش انبساط نتواند / وز این نیاید تقریر علم با جهال
زیرا عالم بر اثر عادت و منش خود نمیتواند با آسودگی و گشادهرویی رفتار کند و از جاهل نیز بیان و آموزش علم برنمیآید.
پیام و مفهوم اصلی
سعدی در این قطعه بر ناسازگاری و جدایی طبیعی میان عالم و جاهل تأکید میکند و همنشینی واقعی آنان را ناممکن میداند؛ زیرا اگر به اجبار روزگار با یکدیگر همراه شوند، هر دو گرفتار و زیاندیدهاند: عالم نمیتواند آزادانه دانش و سخن خود را بیان کند و جاهل نیز توان درک و بهرهگیری از آن را ندارد.



