هر که بینی مراد و راحت خویش

سعدی-قطعه شماره 123
هر که بینی مراد و راحت خویش
از همه خلق بیشتر خواهد
وآن میسر شود به کوشش و رنج
که قضا بخشد و قدر خواهد
ای که میخواهی از نگارین کام
با نگارش بگوی اگر خواهد
دختر اندر شکم پسر نشود
گرچه بابا همی پسر خواهد
تیز در ریش کاروانسالار
گر بدان ده رود که خر خواهد
معنی بیتهای شعر
هر که بینی مراد و راحت خویش / از همه خلق بیشتر خواهد
هر کسی را که ببینی، آسایش و خواستهٔ خود را بیش از خواسته و آسایش همهٔ مردم میخواهد.
وآن میسر شود به کوشش و رنج / که قضا بخشد و قدر خواهد
آنچه سرنوشت و تقدیر بخواهد و نصیب انسان کند، با کوشش و رنج به دست میآید.
ای که میخواهی از نگارین کام / با نگارش بگوی اگر خواهد
ای کسی که از معشوق شیرینروی خود کام میخواهی، اگر او خواهان باشد، خواستهات را با نوشتن به او بگو.
دختر اندر شکم پسر نشود / گرچه بابا همی پسر خواهد
دختر در شکم مادر به پسر تبدیل نمیشود، هرچند پدر آرزوی داشتن پسر داشته باشد.
تیز در ریش کاروانسالار / گر بدان ده رود که خر خواهد
اگر کاروانسالار به روستایی برود که مردم آن خر میخواهند، باید بداند که با خواستهای بیهوده و دشوار روبهرو شده است.
تفسیر کلی
سعدی در این قطعه بیان میکند که انسانها معمولاً آسایش و کامیابی خود را بیش از هر چیز میطلبند، اما رسیدن به مراد نیازمند کوشش و تحمل رنج است. بااینحال، تحقق خواستهها تنها به تلاش انسان وابسته نیست و ارادهٔ قضا و قدر نیز در آن نقش دارد. شاعر با اشاره به ناتوانی پدر در تبدیل دختر به پسر، مرز میان آرزو و امر ممکن را نشان میدهد و بر پذیرش واقعیت تأکید میکند. در پایان نیز با لحنی هشدارآمیز، شتابزدگی و دخالت نابجا در کار دیگران را نکوهش میکند.



