دو چشم مست میگونت ببرد آرام هشیاران

معنی بیت‌های شعر

دو چشم مست میگونت ببرد آرام هشیاران / دو خواب آلوده بربودند عقل از دست بیداران

دو چشم مست و شراب‌گون تو آرام و قرار هوشیاران را می‌رباید و آن دو چشم خواب‌آلود، عقل و خرد را از بیداردلان می‌ستاند.

نصیحتگوی را از من بگو ای خواجه دم درکش / چو سیل از سر گذشت آن را چه می‌ترسانی از باران

ای خواجه، به پنددهنده بگو دست از نصیحت بردارد و خاموش شود؛ زیرا وقتی سیل از سر گذشته است، ترساندن کسی از باران دیگر سودی ندارد.

گر آن ساقی که مستان راست هشیاران بدیدندی / ز توبه توبه کردندی چو من بر دست خماران

اگر هوشیاران ساقیِ میگساران را می‌دیدند، از توبه کردن نیز توبه می‌کردند؛ همان‌گونه که من گرفتار و اسیر خمار و مستی شده‌ام.

گرم با صالحان بی دوست فردا در بهشت آرند / همان بهتر که در دوزخ کنندم با گنهکاران

اگر فردا مرا بدون یار و معشوق، همراه نیکوکاران به بهشت ببرند، بهتر است که مرا با گناهکاران به دوزخ بفرستند؛ زیرا بهشتِ بی‌دوست برای من ارزشی ندارد.

چه بوی است این که عقل از من ببرد و صبر و هشیاری / ندانم باغ فردوس است یا بازار عطاران

این چه عطر و بوی دل‌انگیزی است که عقل و صبر و هوشیاری را از من ربوده است؟ نمی‌دانم اینجا باغ بهشت است یا بازار عطر‌فروشان.

تو با این مردم کوته نظر در چاه کنعانی / به مصر آ تا پدید آیند یوسف را خریداران

تو با این مردم کوتاه‌نظر مانند یوسف در چاه کنعان گرفتار مانده‌ای؛ به مصر بیا تا خریداران یوسف و ارزش و زیبایی تو آشکار شوند.

الا ای باد شبگیری بگوی آن ماه مجلس را / تو آزادی و خلقی در غم رویت گرفتاران

ای باد سحرگاهی، به آن ماهِ مجلس بگو: تو آزادی و آسوده‌ای، اما مردمی بسیار به سبب دوری از چهره‌ات گرفتار اندوه و بی‌قراری‌اند.

گر آن عیار شهرآشوب روزی حال من پرسد / بگو خوابش نمی‌گیرد به شب از دست عیاران

اگر آن معشوقِ دلربا و شهرآشوب روزی از حال من پرسید، بگو: او شب‌ها از دستِ عاشقان و دلباختگانش خواب ندارد.

گرت باری گذر باشد نگه با جانب ما کن / نپندارم که بد باشد جزای خوب کرداران

اگر روزی گذرت به سوی ما افتاد، نگاهی هم به جانب ما بینداز؛ گمان نمی‌کنم پاداش نیکوکاران و نیک‌رفتاران، بد و ناپسند باشد.

کسان گویند چون سعدی جفا دیدی تحول کن / رها کن تا بمیرم بر سر کوی وفاداران

برخی می‌گویند ای سعدی، وقتی از یار جفا دیدی، روی برگردان و تغییر روش بده؛ اما بگذار من بر سر کوی وفاداران بمانم و همان‌جا بمیرم.