شبی چنین درِ هفت آسمان به رحمت باز

سعدی-سایر اشعار
شماره 20
شبی چنین درِ هفت آسمان به رحمت باز
ز خویشتن نفسی ای پسر به حق پرداز
مگر ز مدت عمر آنچه مانده دریابی
که آنچه رفت به غفلت دگر نیاید باز
چنان مکن که به بیچارگی فرومانی
کنون که چاره به دست اندر است چاره بساز
ز عمرت آنچه به بازیچه رفت و ضایع شد
گرت دریغ نیامد بقیت اندر باز
چه روزهات به شب رفت در هوا و هوس
شبی به روز کن آخر به ذکر و شکر و نماز
مگوی شب به عیادت چگونه روز کنم
محب را ننماید شب وصال دراز
کریم عزّ و جل غیب دان و مطلع است
گرش بلند بخوانی و گر به خفیه و راز
برآر دست تضرع ببار اشک ندم
ز بینیاز بخواه آنچه بایدت به نیاز
سر امید فرود آر و روی عجز بمال
بر آستان خداوندگار بندهنواز
به نیکمردان یارب که دست فعل بدان
ببند بر همه عالم خصوص بر شیراز
معنی بیتهای شعر
شبی چنین درِ هفت آسمان به رحمت باز / ز خویشتن نفسی ای پسر به حق پرداز
در چنین شبی که درهای هفت آسمان به رحمت گشوده است، ای پسر، لحظهای از خود و دلبستگیهای نفسانی جدا شو و به خدا روی آور.
مگر ز مدت عمر آنچه مانده دریابی / که آنچه رفت به غفلت دگر نیاید باز
شاید بتوانی از باقیمانده عمرت بهره ببری؛ زیرا آنچه از عمر در غفلت گذشته است، دیگر بازنمیگردد.
چنان مکن که به بیچارگی فرومانی / کنون که چاره به دست اندر است چاره بساز
چنان رفتار نکن که سرانجام درمانده و بیچاره شوی؛ اکنون که فرصت چارهجویی داری، برای نجات خود کاری انجام بده.
ز عمرت آنچه به بازیچه رفت و ضایع شد / گرت دریغ نیامد بقیت اندر باز
اگر از عمرت که در بازی و بیهودگی تباه شده افسوس نمیخوری، دستکم باقیمانده عمرت را دریاب و به غفلت مگذران.
چه روزهات به شب رفت در هوا و هوس / شبی به روز کن آخر به ذکر و شکر و نماز
روزهای بسیاری را در آرزوهای بیهوده و هوسرانی به شب رساندی؛ سرانجام شبی را با یاد خدا، شکرگزاری و نماز به صبح برسان.
مگوی شب به عیادت چگونه روز کنم / محب را ننماید شب وصال دراز
مگو که شبِ دیدار بیمار را چگونه تا صبح سپری کنم؛ برای عاشق، شب وصال هرگز طولانی و خستهکننده نیست.
کریم عزّ و جل غیب دان و مطلع است / گرش بلند بخوانی و گر به خفیه و راز
خدای بزرگ و بخشنده از امور پنهان آگاه است؛ خواه او را با صدای بلند بخوانی و خواه پنهانی و در راز و نیاز با او سخن بگویی.
برآر دست تضرع ببار اشک ندم / ز بینیاز بخواه آنچه بایدت به نیاز
با فروتنی دست نیاز به سوی خدا بلند کن و اشک پشیمانی بریز؛ از آن بینیاز مطلق، نیازهای شایسته خود را درخواست کن.
سر امید فرود آر و روی عجز بمال / بر آستان خداوندگار بندهنواز
با امید و فروتنی در برابر خدا سر فرود آور و ناتوانی خود را آشکار کن؛ زیرا او پروردگار مهربانی است که بندگانش را نوازش میکند.
به نیکمردان یارب که دست فعل بدان / ببند بر همه عالم خصوص بر شیراز
ای پروردگار، به حرمت نیکمردان، دست بدکاران و آثار زیانبار اعمال آنان را از همه مردم، بهویژه مردم شیراز، کوتاه و بسته بدار.
تفسیر کلی
سعدی در این شعر با لحنی پندآمیز انسان را به بهرهگیری از فرصتهای معنوی و بازگشت به سوی حق دعوت میکند. «شب» نمادی از لحظهای مناسب برای خلوت، توبه و خودشناسی است؛ زیرا درهای رحمت الهی گشوده و امکان جبران فراهم است. شاعر یادآور میشود که زمانِ ازدسترفته بازنمیگردد، پس باید پیش از فرارسیدن ناتوانی و پشیمانی، از باقیمانده عمر برای اصلاح خویش استفاده کرد. در مجموع، شعر بر ارزش وقت، پرهیز از غفلت و ضرورت اقدام بهموقع برای رستگاری تأکید دارد.



