گر این خیال محقق شود به بیداری

سعدی-سایر اشعار
شماره 35
گر این خیال محقق شود به بیداری
که روی عزم همایون ازین طرف داری
خدای را که تواند گزارد شکر و سپاس
یکی منم که به مدحش کنم شکرباری
ندید دشمن بیطالع آنچه از حق خواست
که یار با سر لطف آمده ست و دلداری
تو یاد هر که کنی در جهان بزرگ شود
مگر که دیگرش از یاد خویش بگذاری
وگر مرا هنری نیست یا خطایی هست
تو آن مکارم اخلاق خویش یاد آری
جماعتی شعرای دروغ شیرین را
اگر به روز قیامت بود گرفتاری
مرا که شکر و ثنای تو گفتهام همه عمر
مگر خدای نگیرد به راست گفتاری
تو روی دختر دلبند طبع من بگشای
که خانگیش برآوردهام نه بازاری
چو همسریش نبینم به ناقصی ندهم
خلیفهزاده تحمل چرا کند خواری
به هر درم سر همت فرو نمیآید
ببستهام در دکان ز بیخریداری
من آبروی نخواهم ز بهر نان دادن
که پیش طایفهای مرگ به که بیماری
خدای در دو جهانت جزای خیر دهاد
که هر چه داد به اضعاف آن سزاواری
تو را که همت و اقبال و فرّ و بخت این است
به هر چه سعی کنی دولتت دهد یاری
معنی بیتهای شعر
گر این خیال محقق شود به بیداری / که روی عزم همایون ازین طرف داری
اگر این آرزو در بیداری تحقق یابد که از این سو آهنگ آمدن و عزیمت مبارک داری.
خدای را که تواند گزارد شکر و سپاس / یکی منم که به مدحش کنم شکرباری
خدا را، چه کسی میتواند شکر و سپاس این نعمت را بهجا آورد؟ من یکی هستم که با ستایش او، شکرگزاری میکنم.
ندید دشمن بیطالع آنچه از حق خواست / که یار با سر لطف آمده ست و دلداری
دشمن بداقبال آنچه را از خدا میخواست ندید؛ زیرا یار با مهربانی و دلجویی آمده است.
تو یاد هر که کنی در جهان بزرگ شود / مگر که دیگرش از یاد خویش بگذاری
هر کس را که تو در جهان یاد کنی، بزرگ و بلندآوازه میشود؛ مگر آنکه او را از یاد خود ببری.
وگر مرا هنری نیست یا خطایی هست / تو آن مکارم اخلاق خویش یاد آری
اگر من هنری ندارم یا خطایی از من سر زده است، تو بزرگواریها و اخلاق کریمانه خود را به یاد آور.
جماعتی شعرای دروغ شیرین را / اگر به روز قیامت بود گرفتاری
اگر در روز قیامت برای گفتن سخنان شیرین و دروغین مؤاخذهای باشد، گروهی از شاعران گرفتار خواهند شد.
مرا که شکر و ثنای تو گفتهام همه عمر / مگر خدای نگیرد به راست گفتاری
اما خداوند مرا که تمام عمر به شکر و ستایش تو پرداختهام، به سبب راستگویی مؤاخذه نکند.
تو روی دختر دلبند طبع من بگشای / که خانگیش برآوردهام نه بازاری
تو چهره و جلوه دختر عزیز طبع و شعر مرا آشکار کن؛ زیرا من خانه و جایگاه شایستهای برای او فراهم کردهام، نه بازاری و بیارزش.
چو همسریش نبینم به ناقصی ندهم / خلیفهزاده تحمل چرا کند خواری
چون همسری شایسته برای او نمیبینم، او را به کسی ناقص و فرومایه نمیدهم؛ دختر خلیفهزاده چرا باید خواری را تحمل کند؟
به هر درم سر همت فرو نمیآید / ببستهام در دکان ز بیخریداری
همت من بر هر دری فرود نمیآید؛ از آنرو که خریداری نیست، درِ دکان را بستهام.
من آبروی نخواهم ز بهر نان دادن / که پیش طایفهای مرگ به که بیماری
برای بهدست آوردن نان، آبروی خود را نمیخواهم از دست بدهم؛ زیرا نزد برخی مردم، مرگ بهتر از زندگی همراه با خواری و بیماری است.
خدای در دو جهانت جزای خیر دهاد / که هر چه داد به اضعاف آن سزاواری
خداوند در هر دو جهان به تو پاداش نیک دهد؛ زیرا شایستهای که هرچه به تو داده شده، چند برابر آن را دریافت کنی.
تو را که همت و اقبال و فرّ و بخت این است / به هر چه سعی کنی دولتت دهد یاری
با چنین همت و اقبال و شکوه و بختی که داری، هر کاری را که در آن بکوشی، بخت و دولت به یاریات میآید.
نتیجهگیری
این شعر بیانگر شوق و سپاس سعدی از حضور یار و لطف الهی است؛ شاعر دیدار محبوب را موجب سربلندی و بختیاری میداند و بر بزرگی هر کس که در یاد او باشد تأکید میکند.




