خدای را چه توان گفت شکر فضل و کرم

سعدی-سایر اشعار
شماره 24
خدای را چه توان گفت شکر فضل و کرم
بدین نظر که دگرباره کرد بر عالم
به دور دولت سلجوقشاه سلغرشاه
خدایگان معظم اتابک اعظم
سر ملوک زمان پادشاه روی زمین
خلیفه ی پدر و عم به اتفاق اعم
زمین پارس دگر فر آسمان دارد
به ماه طلعت شاه و ستارگان حشم
یکی به حضرت او داغ خادمی بر روی
یکی به خدمت او دست بندگی بر هم
به قبله ی کرمش روی نیکخواهان راست
به خدمت حرمش پشت پادشاهان خم
هنوز کوس بشارت تمام نازده بود
که تهنیت به دیار عرب رسید و عجم
ز سر نهادن گردنکشان و سالاران
بر آستان جلالش نماند جای قدم
سپاس بار خدایی که شکر نعمت او
هزار سال کم از حق او بود یک دم
خوش است بر دل آزادگان جراحت دوست
به حکم آنکه همش دوست مینهد مرهم
شب فراق به روز وصال حامله بود
الم خوش است به اندیشه ی شفای الم
دگر خلاف نباشد میان آتش و آب
دگر نزاع نیفتد میان گرگ و غنم
ز سایه ی علم شیر پیکرش نه عجب
که لرزه بر تن شیران فتد چو شیر علم
اگر دو دیده ی دشمن نمیتواند دید
که دوستان همه شادند گو بمیر از غم
وجود هر که نخواهد دوام دولت او
اسیر باد به زندان ساکنان عدم
شها به خون عدو ریختن شتاب مکن
که خود هلاک شوند از حسد به خون شکم
هر آنکه چون قلمت سر به حکم برننهد
دو نیمه باد سرش تا به سینه همچو قلم
چنان به عهد تو مشتاق بود نوبت ملک
که تشنگان به فرات و پیادگان به حرم
به حلق خلق فرو ریخت شربتی شیرین
زدند بر دل بدگوی ضربتی محکم
جهان نماند و آثار معدلت ماند
به خیر کوش و صلاح و سداد و عفو و کرم
که ملک و دولت اضحاک بیگناه آزار
نماند و تا به قیامت بر او بماند رقم
خطای بنده نگیری که مهتران ملوک
شنیدهاند نصیحت ز کهتران خدم
خنک تنی که پس از وی حدیث خیر کنند
که جز حدیث نمیماند از بنیآدم
به دولتت همه افتادگان بلند شدند
چو آفتاب که بر آسمان برد شبنم
مگر کمینه ی آحاد بندگان سعدی
که سعیش از همه بیش است و حظش از همه کم
همیشه خرمی ات باد و خیر باد که خلق
نبودهاند به ایام کس چنین خرم
سری مباد که بر خط بندگی تو نیست
وگر بود به سرنیزه باد چون پرچم
معنی بیتهای شعر
خدای را چه توان گفت شکر فضل و کرم / بدین نظر که دگرباره کرد بر عالم
برای شکرگزاری فضل و بخشش خداوند چه میتوان گفت، در برابر این لطف که بار دیگر جهان را مورد عنایت خویش قرار داد؟
به دور دولت سلجوقشاه سلغرشاه / خدایگان معظم اتابک اعظم
در روزگار فرمانروایی سلجوقشاه، سلغرشاه، آن سرور بزرگ و اتابک اعظم، چنین وضعی پدید آمد.
سر ملوک زمان پادشاه روی زمین / خلیفه ی پدر و عم به اتفاق اعم
او سرور پادشاهان روزگار و فرمانروای جهان است و به اتفاق همگان جانشین شایستهٔ پدر و عموی خویش به شمار میآید.
زمین پارس دگر فر آسمان دارد / به ماه طلعت شاه و ستارگان حشم
سرزمین فارس بار دیگر شکوه آسمانی یافته است؛ زیرا پادشاهی چون ماه و سپاهیانی چون ستارگان در کنار او دارد.
یکی به حضرت او داغ خادمی بر روی / یکی به خدمت او دست بندگی بر هم
یکی در پیشگاه او نشان خدمتگزاری بر چهره دارد و دیگری دستها را به نشانهٔ بندگی در خدمت او بر هم نهاده است.
به قبله ی کرمش روی نیکخواهان راست / به خدمت حرمش پشت پادشاهان خم
نیکوکاران روی خود را به سوی بخشش او میگردانند و پادشاهان برای خدمت به درگاهش سر فرود میآورند.
هنوز کوس بشارت تمام نازده بود / که تهنیت به دیار عرب رسید و عجم
هنوز طنین مژده به پایان نرسیده بود که خبر شادباش و پیروزی او به سرزمینهای عرب و عجم رسید.
ز سر نهادن گردنکشان و سالاران / بر آستان جلالش نماند جای قدم
از آنرو که گردنکشان و فرماندهان در برابر شکوه او سر فرود آوردهاند، دیگر در آستان جلالش جایی برای قدم دیگری باقی نمانده است.
سپاس بار خدایی که شکر نعمت او / هزار سال کم از حق او بود یک دم
سپاس خداوندی را که شکرگزاری یک دم از نعمت او، حتی اگر هزار سال طول بکشد، باز هم کمتر از حق اوست.
خوش است بر دل آزادگان جراحت دوست / به حکم آنکه همش دوست مینهد مرهم
زخمزدن دوست بر دل آزادگان نیز شیرین است؛ زیرا همان دوست پیوسته بر زخم آنان مرهم میگذارد.
شب فراق به روز وصال حامله بود / الم خوش است به اندیشه ی شفای الم
شب جدایی در خود نوید روز وصال را دارد و درد هنگامی که امید درمانش وجود داشته باشد، دلپذیر و تحملپذیر است.
دگر خلاف نباشد میان آتش و آب / دگر نزاع نیفتد میان گرگ و غنم
با برقراری این حکومت، دیگر میان آتش و آب اختلاف و میان گرگ و گوسفند نزاعی باقی نخواهد ماند.
ز سایه ی علم شیر پیکرش نه عجب / که لرزه بر تن شیران فتد چو شیر علم
شگفت نیست که از سایهٔ پرچم شیرنشان او، شیران به لرزه افتند؛ زیرا او خود مانند شیری نیرومند است.
اگر دو دیده ی دشمن نمیتواند دید / که دوستان همه شادند گو بمیر از غم
اگر چشم دشمن نمیتواند شادی دوستان را ببیند، بگو از اندوه بمیرد.
وجود هر که نخواهد دوام دولت او / اسیر باد به زندان ساکنان عدم
هرکس دوام دولت او را نخواهد، گرفتار باد و در زندان نابودشدگان محبوس باد.
شها به خون عدو ریختن شتاب مکن / که خود هلاک شوند از حسد به خون شکم
ای شاه، در ریختن خون دشمن شتاب مکن؛ زیرا آنان خود از شدت حسد و کینه نابود خواهند شد.
هر آنکه چون قلمت سر به حکم برننهد / دو نیمه باد سرش تا به سینه همچو قلم
هرکس مانند قلم سر به فرمان تو فرود نیاورد، سرش دو نیمه باد و همچون قلم تا سینه شکافته شود.
چنان به عهد تو مشتاق بود نوبت ملک / که تشنگان به فرات و پیادگان به حرم
دوران فرمانروایی چنان مشتاق رسیدن به عهد تو بود که تشنگان مشتاق رود فرات و پیادگان مشتاق رسیدن به حرماند.
به حلق خلق فرو ریخت شربتی شیرین / زدند بر دل بدگوی ضربتی محکم
حکومت تو جامی شیرین در کام مردم ریخت و بر دل بدگویان و بدخواهان ضربهای سخت وارد کرد.
جهان نماند و آثار معدلت ماند / به خیر کوش و صلاح و سداد و عفو و کرم
دنیا باقی نمیماند، اما آثار عدالت باقی خواهد ماند؛ پس در کار خیر، شایستگی، درستی، گذشت و بخشش بکوش.
که ملک و دولت اضحاک بیگناه آزار / نماند و تا به قیامت بر او بماند رقم
زیرا فرمانروایی و دولت ضحاکِ مردمآزار باقی نماند، اما نشانی از ستم او تا قیامت بر صفحهٔ تاریخ خواهد ماند.
خطای بنده نگیری که مهتران ملوک / شنیدهاند نصیحت ز کهتران خدم
خطای این بنده را نادیده بگیر؛ زیرا پادشاهان بزرگ نیز پند و اندرز خدمتگزاران کوچکتر را شنیدهاند.
خنک تنی که پس از وی حدیث خیر کنند / که جز حدیث نمیماند از بنیآدم
خوشا به حال کسی که پس از مرگش از او به نیکی یاد کنند؛ زیرا از انسان چیزی جز نام و خاطرهای که دربارهاش میگویند باقی نمیماند.
به دولتت همه افتادگان بلند شدند / چو آفتاب که بر آسمان برد شبنم
به یاری دولت تو همهٔ فرودستان سربلند شدند؛ همانگونه که آفتاب شبنم را از زمین به آسمان میبرد.
مگر کمینه ی آحاد بندگان سعدی / که سعیش از همه بیش است و حظش از همه کم
مگر سعدی که از کمترین بندگان توست؛ کوشش او از همه بیشتر و بهرهاش از همه کمتر است.
همیشه خرمی ات باد و خیر باد که خلق / نبودهاند به ایام کس چنین خرم
همیشه شاد و نیکبخت باشی؛ زیرا مردم در روزگار هیچکس تا این اندازه شادمان و آسوده نبودهاند.
سری مباد که بر خط بندگی تو نیست / وگر بود به سرنیزه باد چون پرچم
هیچ سری نباشد که در مسیر فرمانبرداری تو قرار نگیرد، و اگر سری از فرمانت سرپیچی کند، بر سر نیزه همچون پرچم به اهتزاز درآید.
تفسیر کلی
سعدی در این شعر با زبانی ستایشآمیز، فضل و کرم خداوند را میستاید و بازگشت آرامش و شکوه را به جهان، بهویژه سرزمین پارس، از عنایات الهی میداند. او این رونق و فرّ تازه را همزمان با فرمانروایی سلجوقشاه و سلغرشاه و در پرتو اقتدار اتابک اعظم تصویر میکند. حاکم در نگاه شاعر، سرآمد پادشاهان روزگار و وارث شایستهٔ جایگاه پدر و عموی خویش است. مضمون کلی شعر، مدح پادشاه و پیوند دادن شکوه حکومت او با آبادانی و سربلندی فارس است.



