رفتی و صدهزار دلت دست در رکیب

سعدی-سایر اشعار
شماره 3
رفتی و صدهزار دلت دست در رکیب
ای جان اهل دل که تواند ز جان شکیب
گویی که احتمال کند مدتی فراق
آن را که یک نفس نبود طاقت عتیب
تا همچو آفتاب برآیی دگر ز شرق
ما جمله دیده بر ره و انگشت بر حسیب
از دست قاصدی که کتابی به من رسد
در پای قاصد افتم و بر سر نهم کتیب
چون دیگران ز دل نروی گر روی ز چشم
کاندر میان جانی و از دیده در حجیب
امید روز وصل دل خلق میدهد
ورنه فراق خون بچکانیدی از نهیب
در بوستان سرای تو بعد از تو کی شود
خندان انار و تازه به و سرخ روی سیب
این عید متفق نشود خلق را نشاط
عید آنکه بر رسیدنت آذین کنند و زیب
این طلعت خجسته که با توست غم مدار
کاقبال یاورت بود اندر فراز و شیب
همراه توست خاطر سعدی به حکم آنک
خلق خوشت چو گفته ی سعدی ست دلفریب
تایید و نصرت و ظفرت باد هم عنان
هر بامداد و شب که نهی پای در رکیب
مقدمه و فضای کلی
این شعر سعدی فضایی سرشار از اندوه فراق و بیتابی عاشقانه دارد. شاعر رفتن یار را چنان سنگین میداند که دلهای بسیاری را با خود میبرد و برای اهل دل، شکیبایی در برابر آن را ناممکن میسازد. در این ابیات، شدت دلباختگی و ناتوانی عاشق از تحمل حتی لحظهای دوری، با زبانی عاطفی و اثرگذار بیان شده است.
معنی بیتهای شعر
رفتی و صدهزار دلت دست در رکیب / ای جان اهل دل که تواند ز جان شکیب
رفتی و صد هزار دل را با خود همراه کردی؛ ای جان اهل دل، چه کسی میتواند از جان خود شکیبایی کند و دوری تو را تاب آورد؟
گویی که احتمال کند مدتی فراق / آن را که یک نفس نبود طاقت عتیب
چگونه میتوان انتظار داشت کسی دوری تو را مدتی تحمل کند، در حالی که حتی یک لحظه طاقت دوری و رنج را ندارد؟
تا همچو آفتاب برآیی دگر ز شرق / ما جمله دیده بر ره و انگشت بر حسیب
تا دوباره مانند خورشید از شرق طلوع کنی، همهٔ ما چشمبهراه تو هستیم و لحظهها را میشماریم.
از دست قاصدی که کتابی به من رسد / در پای قاصد افتم و بر سر نهم کتیب
اگر از سوی تو پیکی بیاید و نامهای به من برساند، از شدت شوق بر پای او میافتم و نامه را بر سر خود میگذارم.
چون دیگران ز دل نروی گر روی ز چشم / کاندر میان جانی و از دیده در حجیب
اگرچه از برابر چشمم دور شدهای، مانند دیگران از دلم بیرون نمیروی؛ زیرا در جان من جای داری، هرچند از دیدهام پنهانی.
امید روز وصل دل خلق میدهد / ورنه فراق خون بچکانیدی از نهیب
امید رسیدن روز وصال به مردم آرامش میدهد؛ وگرنه هراس و رنج جدایی، از دل آنان خون میچکاند.
در بوستان سرای تو بعد از تو کی شود / خندان انار و تازه به و سرخ روی سیب
پس از تو، در باغ و سرای تو، انار چه وقت خندان، به تازه و سیب سرخ و شاداب خواهد شد؟ یعنی باغ نیز پس از رفتن تو از شادابی و رونق میافتد.
این عید متفق نشود خلق را نشاط / عید آنکه بر رسیدنت آذین کنند و زیب
این عید نمیتواند همهٔ مردم را شادمان کند؛ عید واقعی روزی است که مردم برای رسیدن تو جشن بگیرند و راهت را بیارایند.
این طلعت خجسته که با توست غم مدار / کاقبال یاورت بود اندر فراز و شیب
با این چهره و بخت فرخندهای که همراه توست، اندوهگین مباش؛ زیرا بخت و اقبال در همهٔ پستیها و بلندیهای زندگی یاور تو خواهد بود.
همراه توست خاطر سعدی به حکم آنک / خلق خوشت چو گفته ی سعدی ست دلفریب
دل سعدی همیشه همراه توست؛ زیرا خوی نیک و رفتار دلپذیرت، چنانکه سعدی گفته است، بسیار فریبنده و دوستداشتنی است.
تایید و نصرت و ظفرت باد هم عنان / هر بامداد و شب که نهی پای در رکیب
هر صبح و شام که بر مرکب مینشینی و به راه میافتی، تأیید الهی، یاری و پیروزی همواره همراه و همقدم تو باد.
نتیجهگیری
این شعر بیانگر بیتابی و دلتنگی عاشق در فراق یار است؛ گوینده با امید رسیدن دوبارهٔ معشوق، چشمانتظار نشانهای از او و خبری از وصال میماند.



