شکر و فضل خدای عزّ و جل

سعدی-سایر اشعار
شماره 23
شکر و فضل خدای عزّ و جل
که امیر بزرگوار اجل
شرف خاندان و دولت و ملک
خانه تحویل کرد و جامه بدل
دیوش از راه معرفت میبرد
مَلَکش بانگ زد که لاتفعل
نیک بختان به راحت ماضی
نفروشند عیش مستقبل
حاصل لهو ولعب دنیا چیست
نام زشت و خمار و جنگ و جدل
جای دیگر نعیم بار خدای
چشمه ی سلسبیل زند منبل
نه تو بازآمدی که بازآورد
حسن توفیقت از خطا و زلل
غرقه را تا یکی نگیرد دست
نتواند برآمدن ز وحل
تا نگویی اناالذی یسعی
ای برادر هوالذی یقبل
بندگان سرکشند و بازآرد
دست اقبال سیف دین و دول
همه شمعند پیش این خورشید
همه پروانه گرد این مشعل
لاجرم چون ستاره راست بود
نتواند که کژ رود جدول
فکر من چیست پیش همت او
نخل کوته بود به پای جبل
زحل و مشتری چنان نگرند
پایه ی قدرت ای بزرگ محل
که یکی از زمین نگاه کند
به تامل به مشتری و زحل
سعدیا قصه ختم کن به دعا
انّ خیرالکلام قلّ و دل
دوستانت چو بوستان بادند
دشمنانت چو بیخ مستاصل
همه کامی و دولتی داری
چه دعا گویم ای امیر اجل
دشمنت خود مباد و گر باشد
دیده بردوخته به تیر اجل
معنی بیتهای شعر
شکر و فضل خدای عزّ و جل / که امیر بزرگوار اجل
سپاس و ستایش خداوند بزرگ و بلندمرتبه را که امیر بزرگوار و بزرگمقام چنین توفیقی یافته است.
شرف خاندان و دولت و ملک / خانه تحویل کرد و جامه بدل
او که مایهٔ شرافت خاندان و دولت و سرزمین است، از مقام پیشین خود کناره گرفت و جامه و جایگاهش را تغییر داد.
دیوش از راه معرفت میبرد / مَلَکش بانگ زد که لاتفعل
دیو او را از راه شناخت و حقیقت دور میکرد، اما فرشتهٔ درونش بانگ زد که چنین مکن.
نیک بختان به راحت ماضی / نفروشند عیش مستقبل
خوشبختان آسایش و لذت آینده را به خاطر راحتی زودگذر گذشته از دست نمیدهند.
حاصل لهو ولعب دنیا چیست / نام زشت و خمار و جنگ و جدل
نتیجهٔ سرگرمیها و بازیهای دنیا چیست؟ جز بدنامی، مستی، نزاع و کشمکش چیزی نیست.
جای دیگر نعیم بار خدای / چشمه ی سلسبیل زند منبل
در جهان دیگر نعمتهای خداوند وجود دارد و چشمهٔ سلسبیل برای اهل بهشت میجوشد.
نه تو بازآمدی که بازآورد / حسن توفیقت از خطا و زلل
این تو نبودی که خود بازگشتی؛ بلکه لطف توفیق الهی تو را از خطا و لغزش بازگرداند.
غرقه را تا یکی نگیرد دست / نتواند برآمدن ز وحل
انسان غرقشده تا کسی دستش را نگیرد، نمیتواند از گلولای و هلاکت بیرون بیاید.
تا نگویی اناالذی یسعی / ای برادر هوالذی یقبل
ای برادر، مگو که من خود کوششکنندهام؛ بلکه اوست که تلاش را میپذیرد و به نتیجه میرساند.
بندگان سرکشند و بازآرد / دست اقبال سیف دین و دول
بندگان گاه سرکشی میکنند، اما دست اقبال و بختِ سیفالدین و دولت آنان را دوباره به راه میآورد.
همه شمعند پیش این خورشید / همه پروانه گرد این مشعل
همهٔ بزرگان در برابر این شخص مانند شمعی در برابر خورشیدند و همگی همچون پروانه گرد مشعل وجود او میگردند.
لاجرم چون ستاره راست بود / نتواند که کژ رود جدول
ازاینرو، چون ستاره و بخت او راست و درست است، مسیر و تدبیرش نیز نمیتواند کج و منحرف باشد.
فکر من چیست پیش همت او / نخل کوته بود به پای جبل
اندیشه و توان من در برابر همت بلند او چه ارزشی دارد؟ همانگونه که نخل کوتاه در کنار کوه ناچیز مینماید.
زحل و مشتری چنان نگرند / پایه ی قدرت ای بزرگ محل
ای بزرگمقام، حتی زحل و مشتری نیز به پایه و جایگاه قدرت تو چنین مینگرند.
که یکی از زمین نگاه کند / به تامل به مشتری و زحل
گویی یکی از روی زمین با شگفتی و تأمل به سیارهٔ مشتری و زحل نگاه میکند.
سعدیا قصه ختم کن به دعا / انّ خیرالکلام قلّ و دل
ای سعدی، سخن را با دعا به پایان برسان؛ زیرا بهترین سخن، کوتاه و سنجیده است.
دوستانت چو بوستان بادند / دشمنانت چو بیخ مستاصل
دوستانت همواره مانند بوستانی سرسبز و خرم باشند و دشمنانت از ریشه نابود شوند.
همه کامی و دولتی داری / چه دعا گویم ای امیر اجل
تو همهٔ کامرانیها و دولتها را داری؛ ای امیر بزرگوار، دیگر چه دعایی میتوانم برایت بکنم؟
دشمنت خود مباد و گر باشد / دیده بردوخته به تیر اجل
امیدوارم اصلاً دشمنی نداشته باشی، و اگر دشمنی هست، چشمبهراه تیر مرگ و نابودی باشد.
تفسیر کلی
این شعر با ستایش خداوند آغاز میشود و از بزرگواری و شکوه امیری سخن میگوید که با انتقال خانه و تغییر جامه، نمادی از دگرگونی و گذر از مرحلهای به مرحله دیگر است. تقابل «دیو» و «ملک» نشاندهنده کشمکش میان گمراهی و هدایت است؛ نیروی الهی و خردمندانه، انسان را از راه معرفت منحرف نمیگذارد. تعبیر «نیکبختان به راحت ماضی» نیز بر آرامش و رستگاری نیکان پس از گذر از سختیها تأکید دارد. در مجموع، شعر آمیزهای از ستایش، اندرز اخلاقی و اشاره به پیروزی هدایت بر وسوسههای گمراهکننده است.



