آن ماه دوهفته در نقاب است

سعدی – سایر اشعار
شماره 4
آن ماه دوهفته در نقاب است
یا حوری دست در خضاب است
وآن وسمه بر ابروان دلبند
یا قوس قزح بر آفتاب است
سیلاب ز سر گذشت یارا
ز اندازه به در مبر جفا را
بازآی که از غم تو ما را
چشمی و هزار چشمه آب است
تندی و جفا و زشتخویی
هر چند که میکنی نکویی
فرمان برمت به هر چه گویی
جان بر لب و چشم بر خطاب است
ای روی تو از بهشت بابی
دل بر نمک لبت کبابی
گفتم بزنم بر آتش آبی
وین آتش دل نه جای آب است
صبر از تو کسی نیاورد تاب
چشمم ز غمت نمیبرد خواب
شک نیست که بر ممرّ سیلاب
چندان که بنا کنی خراب است
ای شهره ی شهر و فتنه ی خیل
فی منظرک النهار و اللیل
هر کاو نکند به صورتت میل
در صورت آدمی دواب است
ای داروی دلپذیر دردم
اقرار به بندگیت کردم
دانی که من از تو برنگردم
چندان که خطا کنی صواب است
گر چه تو امیر و ما اسیریم
گر چه تو بزرگ و ما حقیریم
گر چه تو غنی و ما فقیریم
دلداری دوستان ثواب است
ای سرو روان و گلبن نو
مه پیکر آفتاب پرتو
بستان و بده بگوی و بشنو
شبهای چنین نه وقت خواب است
امشب شب خلوت است تا روز
ای طالع سعد و بخت فیروز
شمعی به میان ما برافروز
یا شمع مکن که ماهتاب است
ساقی قدحی قلندری وار
در ده به معاشران هشیار
دیوانه به حال خویش بگذار
کاین مستی ما نه از شراب است
باد است غرور زندگانی
برق است لوامع جوانی
دریاب دمی که میتوانی
بشتاب که عمر در شتاب است
این گرسنه گرگِ بی ترحم
خود سیر نمیشود ز مردم
ابنای زمان مثال گندم
وین دور فلک چو آسیاب است
سعدی تو نه مرد وصل اویی
تا لاف زنی و قرب جویی
ای تشنه به خیره چند پویی
کاین ره که تو میروی سراب است
مقدمه و فضای کلی
این شعر با زبانی عاشقانه و خیالانگیز، زیبایی معشوق را همچون ماه و حوری بهشتی وصف میکند. سعدی در فضایی سرشار از تشبیه و تصویرسازی، چهره و آرایش یار را جلوهای آسمانی و دلربا میبیند. حالوهوای شعر آمیزهای از ستایش، شگفتی و شیفتگی عاشقانه است.
معنی بیتهای شعر
آن ماه دوهفته در نقاب است / یا حوری دست در خضاب است
آن یار زیبارو یا چون ماه چهاردهشب در پس پرده است، یا مانند حوریای است که دستهایش را حنا بسته است.
وآن وسمه بر ابروان دلبند / یا قوس قزح بر آفتاب است
آن خط وسمه بر ابروان محبوب، یا مانند رنگینکمانی در برابر خورشید است.
سیلاب ز سر گذشت یارا / ز اندازه به در مبر جفا را
ای یار، رنج و اندوه از حد گذشته است؛ بیش از این در آزار و جفای خود زیادهروی نکن.
بازآی که از غم تو ما را / چشمی و هزار چشمه آب است
بازگرد، زیرا از غم دوری تو چشمان ما به هزار چشمه اشک تبدیل شده است.
تندی و جفا و زشتخویی / هر چند که میکنی نکویی
هرچند با تندی، جفا و بدخویی با من رفتار میکنی، باز هم کار تو را نیکو و پسندیده میدانم.
فرمان برمت به هر چه گویی / جان بر لب و چشم بر خطاب است
در هرچه بگویی فرمانبردار تو هستم و با جان بر لب، چشم به فرمان و سخن تو دوختهام.
ای روی تو از بهشت بابی / دل بر نمک لبت کبابی
ای که چهرهات دری از بهشت است، دل من از شیرینی و نمک لبانت به شوق و سوز افتاده است.
گفتم بزنم بر آتش آبی / وین آتش دل نه جای آب است
گمان کردم با آبی میتوانم آتش عشق را خاموش کنم، اما این آتش دل با آب فرو نمینشیند.
صبر از تو کسی نیاورد تاب / چشمم ز غمت نمیبرد خواب
هیچکس توان شکیبایی در برابر تو را ندارد و چشمان من از اندوه تو خواب به خود نمیبیند.
شک نیست که بر ممرّ سیلاب / چندان که بنا کنی خراب است
تردیدی نیست که هر بنایی را بر مسیر سیلاب بسازی، سرانجام ویران خواهد شد.
ای شهره ی شهر و فتنه ی خیل / فی منظرک النهار و اللیل
ای کسی که در شهر مشهور و موجب فتنه مردمانی، در چهره و منظره تو زیبایی روز و شب جمع شده است.
هر کاو نکند به صورتت میل / در صورت آدمی دواب است
هرکس به چهره زیبای تو علاقهای نداشته باشد، اگرچه ظاهر انسانی دارد، در حقیقت حیوان است.
ای داروی دلپذیر دردم / اقرار به بندگیت کردم
ای درمان شیرین درد من، به بندگی و فرمانبرداری از تو اعتراف کردهام.
دانی که من از تو برنگردم / چندان که خطا کنی صواب است
میدانی که هرگز از تو رویگردان نمیشوم؛ هرقدر هم خطا کنی، کار تو را درست و پسندیده میشمارم.
گر چه تو امیر و ما اسیریم / گر چه تو بزرگ و ما حقیریم
اگرچه تو فرمانروا و ما اسیر و گرفتار توییم، و اگرچه تو بزرگی و ما فرودست و کوچکیم،
گر چه تو غنی و ما فقیریم / دلداری دوستان ثواب است
اگرچه تو توانگر و ما نیازمندیم، دلجویی و مهربانی با دوستان کاری نیک و شایسته است.
ای سرو روان و گلبن نو / مه پیکر آفتاب پرتو
ای یار بلندبالا و چون بوته گلی تازه، ای که پیکرت مانند ماه و درخشندگیات همچون آفتاب است،
بستان و بده بگوی و بشنو / شبهای چنین نه وقت خواب است
بیا و بنشین، بگیر و بده، سخن بگو و سخن بشنو؛ چنین شبهایی زمان خوابیدن نیست.
امشب شب خلوت است تا روز / ای طالع سعد و بخت فیروز
امشب تا صبح شب خلوت و دیدار است؛ ای صاحب بخت نیک و اقبال فرخنده،
شمعی به میان ما برافروز / یا شمع مکن که ماهتاب است
چراغی میان ما روشن کن، یا چراغ میفروز؛ زیرا نور ماه برای روشنایی کافی است.
ساقی قدحی قلندری وار / در ده به معاشران هشیار
ای ساقی، جامی به شیوه قلندران به یاران هوشیار مجلس بده.
دیوانه به حال خویش بگذار / کاین مستی ما نه از شراب است
دیوانه را به حال خود رها کن، زیرا مستی و شوریدگی ما از شراب نیست، بلکه از عشق است.
باد است غرور زندگانی / برق است لوامع جوانی
غرور و شکوه زندگی مانند باد ناپایدار است و درخششهای جوانی مانند برق زودگذر.
دریاب دمی که میتوانی / بشتاب که عمر در شتاب است
تا فرصت داری لحظهها را غنیمت بشمار و شتاب کن، زیرا عمر خود با سرعت میگذرد.
این گرسنه گرگِ بی ترحم / خود سیر نمیشود ز مردم
این گرگ گرسنه و بیرحم، یعنی دنیا یا روزگار، هرگز از خوردن و آزمودن مردم سیر نمیشود.
ابنای زمان مثال گندم / وین دور فلک چو آسیاب است
مردم روزگار مانند گندماند و گردش آسمان مانند آسیابی است که آنان را زیر فشار خود خرد میکند.
سعدی تو نه مرد وصل اویی / تا لاف زنی و قرب جویی
ای سعدی، تو شایسته وصال او نیستی؛ پس چرا ادعای نزدیکی و رسیدن به او میکنی؟
ای تشنه به خیره چند پویی / کاین ره که تو میروی سراب است
ای تشنه، بیهوده تا چه اندازه در این راه میروی؟ راهی که در پیش گرفتهای سرابی بیش نیست.
نتیجهگیری
سعدی در این شعر با زبانی عاشقانه، زیبایی بیمانند یار و رنج دوری از او را بیان میکند و از معشوق میخواهد بیش از این جفا نکند و بازگردد.



