هر آن نصیبه که پیش از وجود ننهادست

سعدی-سایر اشعار
شماره 7
هر آن نصیبه که پیش از وجود ننهادست
هر آن که در طلبش سعی میکند بادست
سر قبول بباید نهاد و گردن طوع
که هرچه حاکم عادل کند نه بیدادست
کلید فتح اقالیم در خزاین اوست
کسی به قوت بازوی خویش نگشادست
به چشم طایفهای کژ همی نماید نقش
گمان برند که نقاش غیراستادست
اگر تو دیده وری نیک و بد ز حق بینی
دو بینی از قِبل چشم احول افتادست
همان که زرع و نخیل آفرید و روزی داد
ملخ به خوردن روزی هم او فرستادست
چو نیک درنگری آن که میکند فریاد
ز دست خوی بد خویشتن به فریادست
تو پاک باش و مدار ای برادر از کس باک
به یاد دار که این پندم از پدر یادست
اگر به پای بپویی وگر به سر بروی
مقسمّت ندهد روزی ای که ننهادست
خدای راست بزرگی و ملک بیانباز
به دیگران که تو بینی به عاریت دادست
گر اهل معرفتی دل در آخرت بندی
نه در خرابه ی دنیا که محنت آبادست
به خاک بر مرو ای آدمی به کشی و ناز
که خاک پای تو همچون تو آدمیزادست
جهان بر آب نهاده ست و عاقلان دانند
که روی آب نه جای قرار و بنیادست
رضا به حکم قضا اختیار کن سعدی
که هرکه بنده ی فرمان حق شد آزادست
مقدمه و فضای کلی
این شعر سعدی دربارهٔ تقدیر الهی و ناتوانی انسان در دستیابی به چیزی است که از پیش برای او مقدر نشده است. فضای شعر اندرزگونه و حکمتآمیز است و مخاطب را به پذیرش نصیب خویش و فروتنی در برابر خواست روزگار فرامیخواند. در این ابیات، تلاش بیهوده در برابر تقدیر، با لحنی آرام اما قاطع نکوهش شده است.
معنی بیتهای شعر
هر آن نصیبه که پیش از وجود ننهادست / هر آن که در طلبش سعی میکند بادست
هر بهرهای که خداوند پیش از آفرینش برای کسی مقدر نکرده باشد، هرکس برای بهدست آوردنش تلاش کند، کوشش او بیهوده است.
سر قبول بباید نهاد و گردن طوع / که هرچه حاکم عادل کند نه بیدادست
باید فرمان خدا را پذیرفت و با فروتنی گردن نهاد؛ زیرا هرچه فرمانروای عادل انجام دهد، ستم نیست.
کلید فتح اقالیم در خزاین اوست / کسی به قوت بازوی خویش نگشادست
کلید گشودن سرزمینها و کامیابیها در گنجینهٔ قدرت خداست و هیچکس تنها با نیروی بازوی خود به پیروزی نرسیده است.
به چشم طایفهای کژ همی نماید نقش / گمان برند که نقاش غیراستادست
اگر نقشی در چشم گروهی نادرست و کج جلوه کند، گمان میبرند که نقاش ناشی بوده است؛ در حالی که ممکن است عیب از نگاه آنان باشد.
اگر تو دیده وری نیک و بد ز حق بینی / دو بینی از قِبل چشم احول افتادست
اگر بینا و آگاه باشی، نیک و بد را از جانب خدا میبینی؛ دوگانگی و برداشت نادرست از کژبینی و عیب چشم است.
همان که زرع و نخیل آفرید و روزی داد / ملخ به خوردن روزی هم او فرستادست
همان خدایی که کشتزار و نخلستان را آفرید و روزی بخشید، ملخ را نیز برای خوردن آن روزی فرستاده است.
چو نیک درنگری آن که میکند فریاد / ز دست خوی بد خویشتن به فریادست
اگر با دقت بنگری، کسی که فریاد میزند، در حقیقت از دست خوی بد خودش به ستوه آمده و فریادرس میطلبد.
تو پاک باش و مدار ای برادر از کس باک / به یاد دار که این پندم از پدر یادست
ای برادر، پاک و درستکار باش و از هیچکس نترس؛ به یاد داشته باش که این اندرز را از پدرم آموختهام.
اگر به پای بپویی وگر به سر بروی / مقسمّت ندهد روزی ای که ننهادست
چه با پای خود بکوشی و چه با سر و جان تلاش کنی، روزیای را که خدا برایت مقدر نکرده است به دست نخواهی آورد.
خدای راست بزرگی و ملک بیانباز / به دیگران که تو بینی به عاریت دادست
بزرگی و فرمانروایی حقیقی از آن خداست و او آنچه را نزد دیگران میبینی، موقت و به امانت به آنان بخشیده است.
گر اهل معرفتی دل در آخرت بندی / نه در خرابه ی دنیا که محنت آبادست
اگر اهل شناخت و معرفت هستی، دل به آخرت ببند، نه به این دنیای ویران که سرشار از رنج و اندوه است.
به خاک بر مرو ای آدمی به کشی و ناز / که خاک پای تو همچون تو آدمیزادست
ای انسان، با تکبر و ناز بر خاک راه مرو؛ زیرا خاک زیر پای تو نیز مانند خودت از جنس آدمی و خاک است.
جهان بر آب نهاده ست و عاقلان دانند / که روی آب نه جای قرار و بنیادست
جهان بر آب و ناپایداری بنا شده است و خردمندان میدانند که بر سطح آب جای ثبات و استواری نیست.
رضا به حکم قضا اختیار کن سعدی / که هرکه بنده ی فرمان حق شد آزادست
ای سعدی، به حکم تقدیر الهی خشنود باش؛ زیرا هرکس فرمان خدا را بپذیرد و بندهٔ او شود، از بندگی دیگران آزاد خواهد شد.
نتیجهگیری
این شعر بر پذیرش تقدیر الهی و ناتوانی کوشش انسان در برابر ارادهٔ خداوند تأکید دارد و تسلیم در برابر حکم عادلانهٔ او را راه رستگاری میداند.




