وجود عاریتی دل در او نشاید بست

سعدی-سایر اشعار
شماره 6
وجود عاریتی دل در او نشاید بست
همان که مرهم جان بود دل به نیش بخست
اگر جواهر ارواح در کشاکش نزع
همی به عالم علوی رود ز عالم پست
بر آب دیده ی مهجور هم ملامت نیست
که شوق میبستاند عنان عقل از دست
درخت سبز نمیبینی ای عجب در باغ
که چون فرو دود آبش چو شاخ تر بشکست
چگونه تلخ نباشد شب فراق کسی
که بامداد قیامت در او توان پیوست
جهان بر آب نهاده ست و زندگی بر باد
بر آب و باد کجا باشد اعتمادِ نشست
چو لشکری که به گوش آیدش ندای رحیل
که خیمه برکن و آخور هنوز خنگ نبست
کمان عمر چهل سالگی و پنجه را
به زور دست طبیعت شکسته گیر به شست
گر انگبین دهدت روزگار غرّه مباش
که باز در دهنت همچنان کند که کبست
خدای عزوجل قبض کرد بنده ی خویش
تو نیز صبر کن ای بنده ی خدای پرست
جهان سرای غرور است و دیو نفس و هوا
عفاالله آن که سبکبار و بیگناه برست
رضا به حکم قضا گر دهیم و گر ندهیم
از این کمند نشاید به شیرمردی رست
بنفشهوار نشستن چه سود سر در پیش
دریغ بیهده بردن بر آن دو نرگس مست
گر آفتاب فرو شد هنوز باکی نیست
تو را که سایه ی بوبکر سعد زنگی هست
مقدمه و فضای کلی
این شعر با نگاهی تأملبرانگیز به ناپایداری جهان و بیاعتمادی به دلبستگیهای زودگذر میپردازد. سعدی در فضایی اندوهناک و حکمتآمیز، از دلی سخن میگوید که گاه مرهم جان است و گاه خود به نیش درد بدل میشود. مضمون شعر بر شکنندگی زندگی، رنج عشق و گذر ناگزیر انسان از کشاکشهای روحی استوار است.
معنی بیتهای شعر
وجود عاریتی دل در او نشاید بست / همان که مرهم جان بود دل به نیش بخست
نباید دل به وجودی ناپایدار و عاریتی بست؛ زیرا همان چیزی که زمانی مرهم جان بود، اکنون دل را با نیش خود آزرده است.
اگر جواهر ارواح در کشاکش نزع / همی به عالم علوی رود ز عالم پست
هنگامی که گوهر جانها در کشمکش مرگ از جهان فرودین به عالم برین میرود.
بر آب دیده ی مهجور هم ملامت نیست / که شوق میبستاند عنان عقل از دست
بر گریه چشم عاشق دورافتاده خردهای نیست؛ زیرا شوق و اشتیاق اختیار عقل را از دست او میگیرد.
درخت سبز نمیبینی ای عجب در باغ / که چون فرو دود آبش چو شاخ تر بشکست
شگفتا که در باغ درخت سبزی نمیبینی؛ زیرا هرگاه آب زندگیاش فروکش کند، مانند شاخه خشک و شکسته میشود.
چگونه تلخ نباشد شب فراق کسی / که بامداد قیامت در او توان پیوست
چگونه شب جدایی برای کسی تلخ نباشد، وقتی که ممکن است صبح قیامت به وصال او برسد؟
جهان بر آب نهاده ست و زندگی بر باد / بر آب و باد کجا باشد اعتمادِ نشست
جهان بر آب و زندگی بر باد بنا شده است؛ پس چگونه میتوان بر آب و باد اعتماد و تکیه کرد؟
چو لشکری که به گوش آیدش ندای رحیل / که خیمه برکن و آخور هنوز خنگ نبست
آدمی مانند سپاهی است که بانگ کوچ را میشنود و به او فرمان برکندن خیمه میدهند، در حالی که هنوز اسبش را از آخور نبسته است.
کمان عمر چهل سالگی و پنجه را / به زور دست طبیعت شکسته گیر به شست
وقتی عمر به چهل یا پنجاه سالگی برسد، بدان که کمان عمر به نیروی طبیعت شکسته و توان جوانی از میان رفته است.
گر انگبین دهدت روزگار غرّه مباش / که باز در دهنت همچنان کند که کبست
اگر روزگار به تو شیرینی و نعمت داد، مغرور نشو؛ زیرا ممکن است دوباره همان شیرینی را در دهانت به تلخی و زهر تبدیل کند.
خدای عزوجل قبض کرد بنده ی خویش / تو نیز صبر کن ای بنده ی خدای پرست
خدای بزرگ بنده خویش را از این جهان برده است؛ تو نیز ای بنده خداپرست، شکیبایی پیشه کن.
جهان سرای غرور است و دیو نفس و هوا / عفاالله آن که سبکبار و بیگناه برست
دنیا خانه فریب است و نفس و هوس همچون دیو بر آن فرمان میرانند؛ خدا بیامرزد کسی را که سبکبار و بیگناه از آن بگذرد.
رضا به حکم قضا گر دهیم و گر ندهیم / از این کمند نشاید به شیرمردی رست
چه به حکم تقدیر راضی باشیم و چه نباشیم، هیچ دلاوری نمیتواند از دام قضا و سرنوشت رهایی یابد.
بنفشهوار نشستن چه سود سر در پیش / دریغ بیهده بردن بر آن دو نرگس مست
سر به زیر افکندن و مانند بنفشه نشستن چه سودی دارد؟ افسوس که عمر را بیهوده در برابر آن دو چشم نرگسگون و مست از دست میدهی.
گر آفتاب فرو شد هنوز باکی نیست / تو را که سایه ی بوبکر سعد زنگی هست
اگر خورشید غروب کرده است، نگران نباش؛ زیرا تو از حمایت و پشتیبانی بوبکر سعد زنگی برخورداری.
نتیجهگیری
این شعر ناپایداری دلبستگیهای دنیوی و نیروی سوزان شوق را بیان میکند؛ عشقی که گاه مرهم جان است، خود به درد و رنج بدل میشود و عقل و اختیار عاشق را از او میگیرد.



