دل میرود و دیده نمیشاید دوخت

سعدی-رباعی شماره 5
دل میرود و دیده نمیشاید دوخت
چون زهد نباشد نتوان زرق فروخت
پروانه ی مستمند را شمع نسوخت
آن سوخت که شمع را چنین میافروخت
معنی بیتهای شعر
دل میرود و دیده نمیشاید دوخت / چون زهد نباشد نتوان زرق فروخت
دل از دست میرود و نمیتوان چشم از محبوب پوشید؛ و اگر پارسایی واقعی وجود نداشته باشد، نمیتوان ریا و نیرنگ را بهعنوان زهد عرضه کرد.
پروانه ی مستمند را شمع نسوخت / آن سوخت که شمع را چنین میافروخت
این پروانهٔ بیچاره نبود که شمع او را سوزاند؛ بلکه عشق و شوقی که شمع را چنین فروزان میکرد، خود او را به آتش کشید.
تفسیر کلی
شاعر از بیقراری دل و ناتوانی دیده در برابر جاذبه عشق سخن میگوید؛ حالتی که با زهد ظاهری و فریبکاری سازگار نیست. در این نگاه، عشق راستین چنان نیرومند است که پردههای ریا و ادعا را کنار میزند. پروانه اگرچه به شمع نزدیک میشود، قربانی اصلی تنها او نیست، بلکه آتشی که شمع را برافروخته، خودِ شمع را نیز میسوزاند. بدینسان، شعر نشان میدهد که عشق و شور حقیقی هم عاشق را دربرمیگیرد و هم معشوق و سرچشمه این سوز و افروختگی را.



