خشت سر خم ز ملکت جم خوشتر


خیام-رباعی شماره 105
خشت سر خم ز ملکت جم خوشتر
بوی قدح از غذای مریم خوشتر
آه سحری ز سینه ی خماری
از ناله ی بوسعید و ادهم خوشتر
معنی بیتهای شعر
خشت سر خم ز ملکت جم خوشتر / بوی قدح از غذای مریم خوشتر
خشتِ کنار خمِ شراب از پادشاهیِ جمشید بهتر و ارزشمندتر است؛ و بوی شراب از غذای مریم، مادر عیسی، خوشتر و دلانگیزتر است.
آه سحری ز سینه ی خماری / از ناله ی بوسعید و ادهم خوشتر
آه و نالهای که سحرگاه از سینهٔ انسانِ خماردل برمیخیزد، از نالههای عارفانی چون ابوسعید ابوالخیر و ابراهیم ادهم دلنشینتر و اثرگذارتر است.
تفسیر کلی
این رباعی ارزش لذتهای ساده و تجربههای بیواسطه را از شکوه ظاهری و قدرت دنیوی برتر میداند. خیام با مقایسهٔ خشتِ سرِ خم و بوی شراب با ملک جمشید و غذای مریم، معیارهای رایج عظمت و تقدس را به چالش میکشد. در بیت پایانی نیز آه سحرگاهیِ انسانِ خماری را از نالههای عارفانی چون بوسعید و ابراهیم ادهم دلنشینتر میشمارد و بدینگونه به صداقت تجربهٔ انسانی در برابر زهد و ریاضت رسمی تأکید میکند. فضای شعر آمیزهای از لذتجویی، شکاکیت نسبت به ارزشهای قراردادی و ستایش لحظهٔ اکنون است.



