وزیرا از مبارک بیضه ات دور

ایرج میرزا – مثنوی شماره 14
مزاح با یکی از وزیران
وزیرا از مبارک بیضه ات دور
مرا امروز گشته بیضه رنجور
یکی چون پُر ز باد و درد گشته
ز جفت خود به صورت فرد گشته
نمی دانم چه بادی در سر اوست
که با جفتش نگنجد در یکی پوست
چنان از باد و دَم سرشار گشته
که پنداری سپهسالار گشته
بباید بند کردن پیکر او
که تا بیرون رود باد از سر او
اگر داری به جعبه بیضه بندی
کز آنها داشتی زین پیش چندی
یکی را از برای بنده بفرست
برای بنده ی شرمنده بفرست
که از لطف تو گردد بیضه ام چاق
به صحّت جفت و از علت شود طاق
کنی از بیضه ام گر دست گیری
الهی علت بیضه نگیری
کمال السلطنه با آن کمالت
شده اندر علاج بیضه ام مات
ورم با آن همه دارو و مرهم
به قدر مویی از تخمم نشد کم
ز بس روغن به تخم بنده مالید
کمال السلطنه بر تخم من رید
دو مَه دستش به تخم من بوَد بند
نیارد دل ز دست افتاده برکند
گمان من چنین باشد که عمدا
تعلل می نماید در مداوا
نمی خواهد که گردد بیضه ام خرد
چنان دانم که خواهد بیضه ام خورد
و یا تا پر شود از بیضه مشتش
از این رو دوست می دارد درشتش
معنی بیتهای شعر
وزیرا از مبارک بیضهات دور / مرا امروز گشته بیضه رنجور
ای وزیر، دور باد از تو چنین گرفتاریای؛ امروز بیضهام بیمار و دردناک شده است.
یکی چون پُر ز باد و درد گشته / ز جفت خود به صورت فرد گشته
یکی از بیضهها بر اثر باد و درد، از بیضهٔ دیگر جدا و منفرد شده است.
نمی دانم چه بادی در سر اوست / که با جفتش نگنجد در یکی پوست
نمیدانم چه باد و ورمی در آن افتاده که دیگر همراه بیضهٔ دیگر در یک کیسه جا نمیشود.
چنان از باد و دَم سرشار گشته / که پنداری سپهسالار گشته
آنچنان باد کرده و بزرگ شده که گویی به مقام سپهسالاری رسیده و بسیار مهم شده است.
بباید بند کردن پیکر او / که تا بیرون رود باد از سر او
باید آن را بست و مهار کرد تا باد و ورمش فروکش کند.
اگر داری به جعبه بیضه بندی / کز آنها داشتی زین پیش چندی
اگر از آن وسایل نگهدارنده و حمایلهای مخصوص بیضه، که پیشتر چندتایی از آنها داشتی، چیزی داری،
یکی را از برای بنده بفرست / برای بنده ی شرمنده بفرست
یکی از آنها را برای منِ شرمنده بفرست.
که از لطف تو گردد بیضه ام چاق / به صحّت جفت و از علت شود طاق
تا به لطف تو بیضهام بهبود یابد و همراه آن، بیضهٔ دیگر نیز سالم شود و بیماری از میان برود.
کنی از بیضه ام گر دست گیری / الهی علت بیضه نگیری
اگر به داد بیضهام برسی و کمکم کنی، خدا کند که خودت هرگز به چنین بیماریای گرفتار نشوی.
کمال السلطنه با آن کمالت / شده اندر علاج بیضه ام مات
کمالالسلطنه، با همهٔ مهارت و کمالت، در درمان بیضهٔ من درمانده و حیران شدهای.
ورم با آن همه دارو و مرهم / به قدر مویی از تخمم نشد کم
با وجود آن همه دارو و مرهم، ورم بیضهام حتی به اندازهٔ مویی هم کمتر نشده است.
ز بس روغن به تخم بنده مالید / کمال السلطنه بر تخم من رید
کمالالسلطنه آنقدر به بیضهام روغن مالید که سرانجام، بهگونهای تحقیرآمیز، بر آن ادرار یا مدفوع کرد.
دو مَه دستش به تخم من بوَد بند / نیارد دل ز دست افتاده برکند
دو ماه است که دست او به درمان بیضهٔ من مشغول است، اما دلش نمیآید دست از این بیمار درمانده بردارد.
گمان من چنین باشد که عمدا / تعلل می نماید در مداوا
به گمان من، او عمداً در درمان من تأخیر و کوتاهی میکند.
نمی خواهد که گردد بیضه ام خرد / چنان دانم که خواهد بیضه ام خورد
شاید نمیخواهد بیضهام کوچک و جمع شود؛ بلکه چنین میپندارم که میخواهد آن را بخورد.
و یا تا پر شود از بیضه مشتش / از این رو دوست می دارد درشتش
یا میخواهد مشت خود را از آن پُر کند و به همین دلیل دوست دارد بیضهام همچنان بزرگ و درشت بماند.
تفسیر کلی
ایرج میرزا در این شعر با زبانی هزلآمیز و طنزآلود، درد و رنج جسمانی خود را دستمایهٔ شوخی با یکی از وزیران قرار میدهد. تشبیه اندام رنجور به چیزی که از «باد» و «دم» سرشار شده، زمینهای برای بازی زبانی و ایجاد طنز فراهم میکند. شاعر با پیوند دادن این حالت جسمانی به غرور و خودبزرگبینی وزیر، مقام و ادعای او را بهگونهای کنایی به چالش میکشد. در مجموع، شعر نمونهای از هزل اجتماعی ایرج میرزا است که در پس شوخیهای عامیانه، انتقادی گزنده از تکبر صاحبان قدرت دارد.



