سر و عقل گر خدمت جان کنند

پروین اعتصامی – قصیده شمار 20
خدمت جان
سر و عقل گر خدمت جان کنند
بسی کار دشوار کآسان کنند
بکاهند گر دیده و دل ز آز
بسا نرخها را که ارزان کنند
چو اوضاع گیتی خیال است و خواب
چرا خاطرت را پریشان کنند
دل و دیده دریای ملک تنند
رها کن که یک چند طوفان کنند
به داروغه و شحنه ی جان بگوی
که دزد هوی را به زندان کنند
نکردی نگهبانی خویش، چند
به گنج وجودت نگهبان کنند
چنان کن که جان را بود جامه ای
چو از جامه، جسم تو عریان کنند
به تن پرور و کاهل ار بگروی
تو را نیز چون خود تن آسان کنند
فروغی گرت هست ظلمت شود
کمالی گرت هست نقصان کنند
هزار آزمایش بود پیش از آن
که بیرونت از این دبستان کنند
گرت فضل بوده است رتبت دهند
ورت جرم بوده است تاوان کنند
گرت گله گرگ است و گر گوسفند
تو را بر همان گله چوپان کنند
چو آتش برافروزی از بهر خلق
همان آتشت را به دامان کنند
اگر گوهری یا که سنگ سیاه
بدانند چون ره بدین کان کنند
به معمار عقل و خرد تیشه ده
که تا خانه ی جهل ویران کنند
برآنند خودبینی و جهل و عجب
که عیب تو را از تو پنهان کنند
بزرگان نلغزند در هیچ راه
کز آغاز تدبیر پایان کنند
معنی بیتهای شعر
سر و عقل گر خدمت جان کنند / بسی کار دشوار کآسان کنند
اگر سر و عقل در خدمت جان و روح باشند، بسیاری از کارهای دشوار را آسان میکنند.
بکاهند گر دیده و دل ز آز / بسا نرخها را که ارزان کنند
اگر چشم و دل را از آز و طمع دور کنند، بسیاری از خواستهها و امور گران را آسان و کمهزینه میسازند.
چو اوضاع گیتی خیال است و خواب / چرا خاطرت را پریشان کنند
چون اوضاع جهان ناپایدار و مانند خیال و خواب است، نباید اجازه داد که حوادث دنیا خاطر انسان را پریشان کنند.
دل و دیده دریای ملک تنند / رها کن که یک چند طوفان کنند
دل و چشم بر قلمرو وجود انسان فرمانروایی میکنند؛ بگذار مدتی هیجان و آشفتگی خود را نشان دهند.
به داروغه و شحنه ی جان بگوی / که دزد هوی را به زندان کنند
به نگهبانان روح بگو که نفس هوسران و خواهشهای نفسانی را مهار و زندانی کنند.
نکردی نگهبانی خویش، چند / به گنج وجودت نگهبان کنند
اگر خودت از وجود خویش نگهبانی نکردهای، دیگران تا چه زمانی میتوانند از گنج وجودت مراقبت کنند؟
چنان کن که جان را بود جامه ای / چو از جامه، جسم تو عریان کنند
چنان زندگی کن که جانت پوششی شایسته داشته باشد؛ زیرا روزی جسمت از جامه و تعلقات دنیوی جدا خواهد شد.
به تن پرور و کاهل ار بگروی / تو را نیز چون خود تن آسان کنند
اگر از افراد تنپرور و سستهمت پیروی کنی، آنان نیز تو را مانند خود آسودهطلب و بیهمت خواهند کرد.
فروغی گرت هست ظلمت شود / کمالی گرت هست نقصان کنند
اگر نوری و روشنایی در وجودت باشد، آن را به تاریکی بدل میکنند و اگر کمالی داشته باشی، آن را نقصان میدهند.
هزار آزمایش بود پیش از آن / که بیرونت از این دبستان کنند
پیش از آنکه تو را از این مدرسهٔ زندگی بیرون ببرند، آزمایشهای بسیاری در پیش داری.
گرت فضل بوده است رتبت دهند / ورت جرم بوده است تاوان کنند
اگر فضیلت و شایستگی داشته باشی، به تو مقام و مرتبه میدهند و اگر گناهکار باشی، مجازات گناهت را خواهی دید.
گرت گله گرگ است و گر گوسفند / تو را بر همان گله چوپان کنند
چه گلهات گرگ باشد و چه گوسفند، تو را بر اساس همان گروه و سرشت، مسئول و نگهبان آن خواهند کرد.
چو آتش برافروزی از بهر خلق / همان آتشت را به دامان کنند
اگر برای مردم آتشی برافروزی و به آنان آسیب برسانی، همان آتش سرانجام به دامان خودت بازخواهد گشت.
اگر گوهری یا که سنگ سیاه / بدانند چون ره بدین کان کنند
اگر گوهر باشی یا سنگی سیاه، هنگامی که تو را به معدن ارزشها ببرند، حقیقت و ارزش واقعیات را خواهند شناخت.
به معمار عقل و خرد تیشه ده / که تا خانه ی جهل ویران کنند
ابزار کار را به دست عقل و خرد بسپار تا خانهٔ جهل را ویران کنند.
برآنند خودبینی و جهل و عجب / که عیب تو را از تو پنهان کنند
خودبینی، نادانی و غرور باعث میشوند عیبهای خودت را نبینی و از تو پنهان بمانند.
بزرگان نلغزند در هیچ راه / کز آغاز تدبیر پایان کنند
بزرگان در هیچ راهی دچار لغزش نمیشوند، زیرا از همان آغاز دربارهٔ پایان کار میاندیشند و تدبیر میکنند.
تفسیر کلی
این شعر بر ضرورت هماهنگی عقل و جان و خدمتگزاری نیروهای وجودی انسان به حقیقت درونی تأکید دارد. شاعر میگوید اگر انسان از آز و طمع چشم و دل بپوشد، بسیاری از دشواریها آسان و ارزشهای ظاهری دنیا کماهمیت میشوند. از آنجا که جهان ناپایدار و خیالگونه است، پریشانی برای امور گذرا خردمندانه نیست. دل و دیده همچون دریایی در قلمرو تناند و گاه باید طوفانهای درونی را پذیرفت تا انسان به رهایی و آرامش برسد.



