بود در خاطرم که یک چندی

سعدی-قطعه شماره 135
بود در خاطرم که یک چندی
گرچه هستم به اصل و دانش حر
به خرد با فرشته هم پهلو
سخن نظم، نظم دانه ی در
تا مگر گردد از ایادی تو
تنگم از مرده ریگ مردم پر
چون نبودیم درخور خدمت
گفت عفوت که السلامة مر
بندگیِ درت کنم چندی
بیریا همچو ایبک و سنقر
ترک کردیم خدمت و خلعت
نه دیار عرب نه شیر شتر
معنی بیتهای شعر
بود در خاطرم که یک چندی / گرچه هستم به اصل و دانش حر
در خاطرم بود که مدتی، با آنکه از نظر نژاد و دانش، آزاده و شریفم، به خدمت بپردازم.
به خرد با فرشته هم پهلو / سخن نظم، نظم دانه ی در
از نظر خرد و دانایی همپایهٔ فرشتگانم و سخن منظومم همچون رشتهای از مرواریدهای منظم و ارزشمند است.
تا مگر گردد از ایادی تو / تنگم از مرده ریگ مردم پر
تا شاید به یاری و بخشش تو، کیسهام که از مال بهجامانده و دارایی مردم تهی است، پر شود.
چون نبودیم درخور خدمت / گفت عفوت که السلامة مر
چون شایستهٔ خدمتگزاری دانسته نشدیم، عفو و گذشت تو به ما گفت: برو و به سلامت باش.
بندگیِ درت کنم چندی / بیریا همچو ایبک و سنقر
میخواستم مدتی در آستانت بندگی کنم؛ بیریا و صادقانه، مانند ایبک و سنقر.
ترک کردیم خدمت و خلعت / نه دیار عرب نه شیر شتر
هم خدمتگزاری و هم خلعت و پاداش آن را رها کردیم؛ نه به سرزمین عرب رفتیم و نه از شیر شتر بهرهای بردیم.
تفسیر کلی
شاعر با وجود برخورداری از اصالت، دانش و خردی همسنگ فرشتگان، ارزش سخن منظوم خود را همچون دانههای مروارید میداند. او امید دارد با تقدیم این سخنان به بزرگی صاحبنفوذ، از بخشش و میراث او بهرهمند شود و دست خالی نماند. بااینحال، چون خود را شایسته خدمت نمییابد، با پاسخ سرد و محترمانهای روبهرو میشود که معنای آن رهایی و بدرود گفتن است. این قطعه در عین ستایش تواناییهای شاعر، تلخی وابستگی اهل هنر به حمایت قدرتمندان و بیمهری آنان را نشان میدهد.



