سعدی اینک به قدم رفت و به سر باز آمد

سعدی-سایر اشعار
شماره 13
سعدی اینک به قدم رفت و به سر باز آمد
مفتی ملت اصحاب نظر باز آمد
فتنه ی شاهد و سودا زده ی باد بهار
عاشق نغمه ی مرغان سحر باز آمد
تا نپنداری کآشفتگی از سر بنهاد
تا نگویی که ز مستی به خبر بازآمد
دل بیخویشتن و خاطر شورانگیزش
همچنان یاوگی و تن به حضر بازآمد
سالها رفت مگر عقل و سکون آموزد
تا چه آموخت کز آن شیفتهتر بازآمد
عقل بین کز بر سیلاب غم عشق گریخت
عالمی گشت و به گرداب خطر بازآمد
تا بدانی که به دل نقطه ی پابرجا بود
که چو پرگار بگردید و به سر بازآمد
وه که چون تشنه ی دیدار عزیزان میبود
گوییا آب حیاتش به جگر بازآمد
خاک شیراز همیشه گل خوشبوی دهد
لاجرم بلبل خوشگوی دگر بازآمد
پای دیوانگیش برد و سر شوق آورد
منزلت بین که به پا رفت و به سر بازآمد
میلش از شام به شیراز به خسرو مانست
که به اندیشه ی شیرین ز شکر بازآمد
جرمناک است ملامت مکنیدش که کریم
بر گنهکار نگیرد چو ز در بازآمد
چه ستم کاو نکشید از شب دیجور فراق
تا بدین روز که شبهای قمر بازآمد
بوالعجب بود که روزی به مرادی برسید
فلک خیره کش از جور مگر بازآمد
دختر بکر ضمیرش به یتیمی پس از این
جور بیگانه نبیند که پدر بازآمد
نی چه ارزد دو سه خر مهره که در پیله ی اوست
خاصه اکنون که به دریای گهر بازآمد
چون مسلّم نشدش ملک هنر چاره ندید
به گدایی به در اهل هنر بازآمد
معنی بیتهای شعر
سعدی اینک به قدم رفت و به سر باز آمد / مفتی ملت اصحاب نظر باز آمد
سعدی اکنون با پای خود رفت و با سربلندی بازگشت؛ او که راهنمای اهل اندیشه و صاحبنظران بود، دوباره به میان آنان آمد.
فتنه ی شاهد و سودا زده ی باد بهار / عاشق نغمه ی مرغان سحر باز آمد
او که شیفتهٔ زیبایی و شوریدهٔ نسیم بهاری بود، همچنان عاشق آواز پرندگان سحرگاه بازگشت.
تا نپنداری کآشفتگی از سر بنهاد / تا نگویی که ز مستی به خبر بازآمد
مبادا گمان کنی که پریشانی را از سر بیرون کرده یا از مستی و بیخودی به هوش آمده است.
دل بیخویشتن و خاطر شورانگیزش / همچنان یاوگی و تن به حضر بازآمد
دل بیقرار و اندیشهٔ شوریدهاش همچنان آشفته و بیسامان بود و تنها جسمش به شهر و جای آباد بازگشت.
سالها رفت مگر عقل و سکون آموزد / تا چه آموخت کز آن شیفتهتر بازآمد
سالها گذشت تا شاید عقل و آرامش بیاموزد؛ اما ببین چه آموخت که از پیش نیز شیفتهتر و دلباختهتر بازگشت.
عقل بین کز بر سیلاب غم عشق گریخت / عالمی گشت و به گرداب خطر بازآمد
ببین عقل چگونه از سیلاب اندوه عشق گریخت، جهان را گشت، اما سرانجام دوباره به گرداب خطرناک عشق افتاد.
تا بدانی که به دل نقطه ی پابرجا بود / که چو پرگار بگردید و به سر بازآمد
بدان که در دل او نقطهای ثابت و استوار وجود داشت؛ زیرا مانند پرگار هرقدر چرخید، سرانجام به همان نقطه بازگشت.
وه که چون تشنه ی دیدار عزیزان میبود / گوییا آب حیاتش به جگر بازآمد
شگفتا که او چقدر تشنهٔ دیدار عزیزان بود؛ گویی با دیدن آنان، آب زندگی دوباره در جانش جاری شد.
خاک شیراز همیشه گل خوشبوی دهد / لاجرم بلبل خوشگوی دگر بازآمد
خاک شیراز همیشه گلهای خوشبو میرویاند؛ بنابراین طبیعی است که بلبل خوشآواز دیگری نیز به آنجا بازگردد.
پای دیوانگیش برد و سر شوق آورد / منزلت بین که به پا رفت و به سر بازآمد
دیوانگی او را با پا برد و شوق و عشق او را با سر بازگرداند؛ ببین که با چه مقام و حالی رفت و با چه حالی بازگشت.
میلش از شام به شیراز به خسرو مانست / که به اندیشه ی شیرین ز شکر بازآمد
شوق او برای بازگشت از شام به شیراز مانند شوق خسرو به شیرین بود؛ همانگونه که خسرو با اندیشهٔ شیرین از شکر و شیرینی بازمیگشت.
جرمناک است ملامت مکنیدش که کریم / بر گنهکار نگیرد چو ز در بازآمد
او گناهکار است، اما سرزنشش نکنید؛ زیرا انسان کریم هنگامی که گناهکار از در بازمیگردد، او را مؤاخذه نمیکند.
چه ستم کاو نکشید از شب دیجور فراق / تا بدین روز که شبهای قمر بازآمد
او در شب تاریک فراق چه رنجها و ستمهایی کشید تا سرانجام به این روز رسید و شبهای روشن و پرماه دوباره فرا رسید.
بوالعجب بود که روزی به مرادی برسید / فلک خیره کش از جور مگر بازآمد
شگفتآور بود اگر روزی به آرزوی خود میرسید؛ مگر آسمان ستمگر از جور و بیداد خود دست کشیده بود؟
دختر بکر ضمیرش به یتیمی پس از این / جور بیگانه نبیند که پدر بازآمد
اکنون که پدر بازگشته است، اندیشهٔ پاک و درونی او دیگر پس از این، رنج و ستم بیگانگان را تحمل نخواهد کرد.
نی چه ارزد دو سه خر مهره که در پیله ی اوست / خاصه اکنون که به دریای گهر بازآمد
دو سه مهرهٔ بیارزش که در صدف یا پوشش اوست چه ارزشی دارد، بهویژه اکنون که به دریای گوهر و ارزش واقعی بازگشته است.
چون مسلّم نشدش ملک هنر چاره ندید / به گدایی به در اهل هنر بازآمد
چون فرمانروایی و جایگاه هنر برای او فراهم نشد، چارهای ندید جز اینکه برای طلب دانش و بهرهمندی، گدایانه به درِ اهل هنر بازگردد.
پیام و مفهوم اصلی
در این شعر، سعدی از بازگشت خویش پس از سفری روحانی یا عاشقانه سخن میگوید؛ بازگشتی که نه نشانهٔ رهایی از آشفتگی و مستی، بلکه گواه تداوم شور عشق و بیخویشتنی اوست. آمدن بهار، نغمهٔ مرغان سحر و جلوهٔ شاهد، دل شاعر را دوباره گرفتار شوق و سودا کرده است؛ بنابراین پیام اصلی شعر این است که عاشق حقیقی، حتی پس از بازگشت، از تأثیر عشق و شوریدگی رها نمیشود و همچنان دل و خاطرش در آتش محبت و زیبایی میسوزد.



