من آن بدیع صفت را به ترک چون گویم

سعدی-سایر اشعار
شماره 27
من آن بدیع صفت را به ترک چون گویم
که دل ببرد به چوگان زلف چون گویم
گرم به هر سر مویی ملامتی بکنی
گمان مبر که تفاوت کند سر مویم
تعلقی است مرا با کمان ابروی او
اگرچه نیست کمانی به قدر بازویم
رقیب گفت بر این در چه میکنی شب و روز
چه میکنم دلِ گم کرده باز میجویم
وگر نصیحت دل میکنم که عشق مباز
سیاهی از رخ زنگی به آب میشویم
به گرد او نرسد پای جهد من هیهات
ولیک تا رمقی در تن است میپویم
درآمد از در من بامداد و پنداری
که آفتاب برآمد ز مشرق کویم
پری ندیدهام و آدمی نمیگویم
بهشت بود که در باز کرد بر رویم
ولیک در همه کاشانه هیچ بوی نبرد
مگر شمامه ی انفاس عنبرین بویم
هزار قطعه ی موزون به هیچ برنگرفت
چو زر ندید پریچهره در ترازویم
چو دیدمش که ندارد سر وفاداری
گرفتمش که زمانی بساز با خویم
چه کردهام که چو بیگانگان و بدعهدان
نظر به چشم ارادت نمیکنی سویم
گرفتم آتش دل در نظر نمیآید
نگاه مینکنی آب چشمِ چون جویم
من آن نی ام که برای حطام بر در خلق
بریزد این قدر آبی که هست در رویم
به هرکسی نتوان گفت شرح قصه ی خویش
مگر به صاحبدیوان محترم گویم
به سمع خواجه رسانید اگر مجال بود
همین قدر که دعاگوی دولت اویم
معنی بیتهای شعر
من آن بدیع صفت را به ترک چون گویم / که دل ببرد به چوگان زلف چون گویم
چگونه میتوانم آن یار زیبارو و شگفتصفت را ترک کنم، وقتی دل مرا با گیسوی چوگانمانندش ربوده است؟
گرم به هر سر مویی ملامتی بکنی / گمان مبر که تفاوت کند سر مویم
اگر به اندازه هر تار مو مرا سرزنش کنی، گمان نکن که اندکی از عشق و ارادتم تغییر خواهد کرد.
تعلقی است مرا با کمان ابروی او / اگرچه نیست کمانی به قدر بازویم
من به ابروی کمانمانند او دلبستگی دارم، هرچند توان و نیروی من برای کشیدن چنین کمانی کافی نیست.
رقیب گفت بر این در چه میکنی شب و روز / چه میکنم دلِ گم کرده باز میجویم
رقیب پرسید شب و روز بر این در چه میکنی؟ پاسخ دادم: دل گمشدهام را دوباره میجویم.
وگر نصیحت دل میکنم که عشق مباز / سیاهی از رخ زنگی به آب میشویم
اگر دل خود را نصیحت کنم که عشق را از دست نده، این سخن بیاثر است؛ همانگونه که نمیتوان سیاهی چهره زنگی را با آب شست.
به گرد او نرسد پای جهد من هیهات / ولیک تا رمقی در تن است میپویم
دریغا که تلاش من هرگز به مقام و وصال او نمیرسد، اما تا زمانی که جانی در بدن دارم، در این راه کوشش خواهم کرد.
درآمد از در من بامداد و پنداری / که آفتاب برآمد ز مشرق کویم
صبحگاهان از در وارد شد و چنان به نظر رسید که خورشید از مشرق خانه من طلوع کرده است.
پری ندیدهام و آدمی نمیگویم / بهشت بود که در باز کرد بر رویم
چنین موجودی نه پری است و نمیتوان او را انسان معمولی دانست؛ گویی بهشت در برابر من گشوده شده است.
ولیک در همه کاشانه هیچ بوی نبرد / مگر شمامه ی انفاس عنبرین بویم
در سراسر خانه هیچ بویی به مشام نمیرسید، مگر عطر نفسهای عنبرین او.
هزار قطعه ی موزون به هیچ برنگرفت / چو زر ندید پریچهره در ترازویم
آن پریچهره هزار شعر موزون را بیارزش دانست، زیرا در ترازوی ارزشگذاری من زر و گوهر واقعی را ندید.
چو دیدمش که ندارد سر وفاداری / گرفتمش که زمانی بساز با خویم
وقتی دیدم قصد وفاداری ندارد، او را در آغوش گرفتم و گفتم مدتی با خوی و رفتار من سازگار باش.
چه کردهام که چو بیگانگان و بدعهدان / نظر به چشم ارادت نمیکنی سویم
من چه کردهام که مانند بیگانگان و پیمانشکنان، با محبت و لطف به من نگاه نمیکنی؟
گرفتم آتش دل در نظر نمیآید / نگاه مینکنی آب چشمِ چون جویم
فرض میکنم آتش عشق و اندوه دلم را نمیبینی؛ اما چگونه اشک چشمم را که مانند جوی روان است، نمیبینی؟
من آن نی ام که برای حطام بر در خلق / بریزد این قدر آبی که هست در رویم
من کسی نیستم که برای به دست آوردن مال دنیا بر در مردم بنشینم و اینهمه اشک و آبروی خود را نثار کنم.
به هرکسی نتوان گفت شرح قصه ی خویش / مگر به صاحبدیوان محترم گویم
شرح درد و داستان زندگی خود را نمیتوان با هر کسی در میان گذاشت؛ تنها آن را برای صاحبدیوان گرامی بازگو میکنم.
به سمع خواجه رسانید اگر مجال بود / همین قدر که دعاگوی دولت اویم
اگر فرصت داشتید، به گوش خواجه برسانید که من فقط همین را میگویم: برای دوام دولت و سربلندی او دعاگو هستم.
تفسیر کلی
شاعر در این غزل از دلباختگی عمیق و گریزناپذیر خود به معشوق سخن میگوید و زیبایی او را چنان بدیع میداند که ترک عشقش برای او ممکن نیست. سرزنش دیگران نیز در ارادت او خللی ایجاد نمیکند و حتی اگر به شمار موهایش ملامت شود، از عشق خود بازنمیگردد. تشبیه ابروی یار به کمان، شدت کشش و تأثیر نگاه معشوق را نشان میدهد، هرچند این کمان ظاهراً با اندازه و توان جسمانی شاعر تناسبی ندارد. در پایان، پاسخ شاعر به رقیب و حضور شبانهروزی او بر آستان معشوق، وفاداری، پایداری و بیقراری عاشقانهاش را آشکار میکند.



