بود شیری به بیشهای خفته

ایرج میرزا – مثنوی شماره 8
شیر و موش
بود شیری به بیشهای خفته
موشکی کرد خوابش آشفته
آن قَدَر دور شیر بازی کرد
در سر دوشش اسب نازی کرد
آن قَدَر گوش شیر گاز گرفت
گه رها کرد و گاه باز گرفت
تا که از خواب، شیر شد بیدار
متغیّر ز موش بد رفتار
دست برد و گرفت کلّه ی موش
شد گرفتار موش بازیگوش
خواست در زیر پنجه لِه کُنَدَش
به هوا برده بر زمین زَنَدش
گفت ای موش لوس یک قازی
با دُم شیر میکنی بازی
موش بیچاره در هراس افتاد
گریه کرد و به التماس افتاد
که تو شاه وحوشی و من موش
موش هیچ است پیشِ شاه وحوش
شیر باید به شیر پنجه کند
موش را نیز گربه رنجه کند
تو بزرگی و من خطا کارم
از تو امید مغفرت دارم
شیر از این لابه رحم حاصل کرد
پنجه واکرد و موش را ول کرد
اتفاقاً سه چار روز دگر
شیر را آمد این بلا بر سر
از پی صید گرگ یک صیّاد
در همان حول و حوش دام نهاد
دام صیّاد گیرِ شیر افتاد
عوض گرگ شیر گیر افتاد
موش چون حال شیر را دریافت
از برای خلاص او بشتافت
بندها را جوید با دندان
تا که در برد شیر از آنجا جان
این حکایت که خوشتر از قند است
حاوی چند نکته از پند است
اولاً گر نیی قوی بازو
با قویتر ز خود ستیزه مجو
ثانیاً عفو از خطا خوب است
از بزرگان گذشت مطلوب است
ثالثاً با سپاس باید بود
قدر نیکی شناس باید بود
رابعاً هر که نیک یا بد کرد
بد به خود کرد و نیک با خود کرد
خامساً خلق را حقیر مگیر
که گهی سودها بَری ز حقیر
شیر چون موش را رهایی داد
خود رها شد ز پنجه ی صیّاد
در جهان موشک ضعیف حقیر
میشود مایه ی خلاصی شیر
معنی بیتهای شعر
بود شیری به بیشهای خفته / موشکی کرد خوابش آشفته
شیری در جنگل خوابیده بود که موشی خواب او را برهم زد.
آن قَدَر دور شیر بازی کرد / در سر دوشش اسب نازی کرد
موش آنقدر اطراف شیر بازیگوشی کرد و بر پشت او جستوخیز کرد که گویی سوار اسب شده است.
آن قَدَر گوش شیر گاز گرفت / گه رها کرد و گاه باز گرفت
موش بارها گوش شیر را گاز گرفت و گاهی رهایش کرد و دوباره گاز گرفت.
تا که از خواب، شیر شد بیدار / متغیّر ز موش بد رفتار
سرانجام شیر از خواب بیدار شد و از رفتار آزاردهندهی موش خشمگین گردید.
دست برد و گرفت کلّه ی موش / شد گرفتار موش بازیگوش
شیر دست دراز کرد و سر موش را گرفت؛ بدین ترتیب موش بازیگوش گرفتار شد.
خواست در زیر پنجه لِه کُنَدَش / به هوا برده بر زمین زَنَدش
شیر خواست موش را زیر پنجهاش له کند و با بلند کردن او، بر زمین بکوبد.
گفت ای موش لوس یک قازی / با دُم شیر میکنی بازی
گفت: ای موش کوچک و گستاخ، با دم شیر بازی میکنی و خود را به خطر میاندازی.
موش بیچاره در هراس افتاد / گریه کرد و به التماس افتاد
موش بیچاره ترسید و شروع به گریه و زاری و خواهش کرد.
که تو شاه وحوشی و من موش / موش هیچ است پیشِ شاه وحوش
گفت: تو پادشاه حیوانات هستی و من فقط موشی ناچیزم؛ موش در برابر پادشاه حیوانات ارزشی ندارد.
شیر باید به شیر پنجه کند / موش را نیز گربه رنجه کند
شیر باید با شیر درگیر شود و آزار دادن موش نیز کار گربه است، نه شیر.
تو بزرگی و من خطا کارم / از تو امید مغفرت دارم
تو بزرگ و نیرومندی و من خطاکارم؛ از بزرگواری تو انتظار بخشش دارم.
شیر از این لابه رحم حاصل کرد / پنجه واکرد و موش را ول کرد
شیر بر اثر این زاریها دلش سوخت، پنجهاش را باز کرد و موش را آزاد نمود.
اتفاقاً سه چار روز دگر / شیر را آمد این بلا بر سر
اتفاقاً سه چهار روز بعد، همینگونه گرفتاری برای شیر پیش آمد.
از پی صید گرگ یک صیّاد / در همان حول و حوش دام نهاد
شکارچیای برای گرفتن گرگ، در همان اطراف دامی قرار داده بود.
دام صیّاد گیرِ شیر افتاد / عوض گرگ شیر گیر افتاد
شیر به جای گرگ در دام شکارچی گرفتار شد.
موش چون حال شیر را دریافت / از برای خلاص او بشتافت
موش وقتی از گرفتاری شیر باخبر شد، برای نجات او شتابان رفت.
بندها را جوید با دندان / تا که در برد شیر از آنجا جان
موش طنابها و بندهای دام را با دندانهایش جوید تا شیر بتواند از آنجا نجات پیدا کند.
این حکایت که خوشتر از قند است / حاوی چند نکته از پند است
این داستان شیرین و آموزنده، چندین نکتهی پندآموز در خود دارد.
اولاً گر نیی قوی بازو / با قویتر ز خود ستیزه مجو
نخست اینکه اگر نیرومند نیستی، با کسی که از تو قویتر است ستیزه نکن.
ثانیاً عفو از خطا خوب است / از بزرگان گذشت مطلوب است
دوم اینکه بخشیدن خطا پسندیده است و گذشت بزرگان از اشتباه دیگران ارزشمند و مطلوب است.
ثالثاً با سپاس باید بود / قدر نیکی شناس باید بود
سوم اینکه باید سپاسگزار بود و ارزش نیکیهای دیگران را دانست.
رابعاً هر که نیک یا بد کرد / بد به خود کرد و نیک با خود کرد
چهارم اینکه هر کس کار نیک یا بدی انجام دهد، نتیجهی آن در حقیقت به خودش بازمیگردد؛ بدی به زیان خودش و نیکی به سود خودش است.
خامساً خلق را حقیر مگیر / که گهی سودها بَری ز حقیر
پنجم اینکه هیچکس را کوچک و بیارزش نشمار، زیرا گاهی ممکن است از همان فرد حقیر سود و یاری ببینی.
شیر چون موش را رهایی داد / خود رها شد ز پنجه ی صیّاد
چون شیر موش را آزاد کرده بود، سرانجام خودش نیز به دست موش از دام شکارچی نجات یافت.
در جهان موشک ضعیف حقیر / میشود مایه ی خلاصی شیر
در جهان حتی موشی ضعیف و ناچیز میتواند وسیلهی رهایی شیری نیرومند شود.
تفسیر کلی
این شعر با زبانی ساده و طنزآمیز، ماجرای موشی گستاخ را روایت میکند که آرامش شیر را برهم میزند و سرانجام خشم او را برمیانگیزد. ایرج میرزا با بزرگنمایی رفتار موش و واکنش شیر، بیپروایی، مزاحمت و رعایتنکردن حد و اندازه را نکوهش میکند. شعر نشان میدهد که حتی موجودی نیرومند نیز ممکن است در برابر آزار مداوم از کوره در برود و صبرش پایان یابد. درونمایهٔ اصلی آن، اهمیت حفظ آرامش، رعایت حریم دیگران و پرهیز از گستاخی بیجا است.



