بچهای با شعور و بافرهنگ

ایرج میرزا – مثنوی شماره 7
برای کتاب آقای مخبر السلطنه گفته شد در خیالات عالی طفل
بچهای با شعور و بافرهنگ
بود با بخت خود همیشه به جنگ
که چرا من بزرگتر نشدم
مثل این مردمِ دگر نشدم
گشتهام پیشِ خَلق خوار و ذلیل
زان که نه ریش دارم و نه سبیل
در سر و پام نیست کفش و کلاه
که چرا قد من بود کوتاه
لخت و بیبرگ و بینوا شدهام
مثل یک بچّه گدا شدهام
من به کلّی ز جامه عریانم
جوجه مرغ دو روزه را عالم
ننهام متّصل کتک زَنَدم
پدم بام و عمه چک زَنَدم
مردمان بزرگ را در تن
کُت و سرداری است و پیراهن
بهر خود جامههای نو ببُرند
هرچه خواهند هر زمان بخورند
هرکجا میلشان کشد بروند
تابع میل هیچ کس نشوند
پس من آیا چه وقت خان گردم؟
صاحب قدرت و توان گردم؟
من هم ار خود بزرگ کردم و مَرد
کارهای بزرگ خواهم کرد
ابتدا درس دهقنت خوانم
تا ره و رسم دهقنت دانم
بعد چندی کلنگ و گاله و بیل
میکنم از برای خود تحصیل
گوسفندی و گاومیش و بزی
گندمی، ماشی، ارزنی، ارزی
پیش گیرم طریق دهقانی
در کمال صفا و آسانی
می کنم قطعه زمینی شخم
از پس شخم میفشانم تخم
گندمم چون به بار آمد و جو
متموّل شوم به گاه درو
بعد کمکم زمین زیاده کنم
از زمین خود استفاده کنم
صاحب خانه و علاقه شوم
با حمار و بعیر و ناقه شوم
ناز و نعمت چو در زمین باشد
کار من در زمین همین باشد
کار من گیرد از زمین بالا
میشوم از برای خویش آقا
منّت هیچکس نخواهم بُرد
نان بازوی خویش خواهم خورد
در ادارات نوکری نکنم
نوکری را به دیگری نکنم
نوکر گاو و گوسفند شوم
من از این کار سربلند شوم
تا رود کارِ کِشت از پیشم
بنده ی خویش و خواجه ی خویشم
معنی بیتهای شعر
بچهای با شعور و بافرهنگ / بود با بخت خود همیشه به جنگ
کودکی دانا و بافرهنگ بود، اما همیشه از بخت و سرنوشت خود ناراضی و در ستیز بود.
که چرا من بزرگتر نشدم / مثل این مردمِ دگر نشدم
با خود میاندیشید که چرا من بزرگتر نشدهام و مانند دیگر مردم نیستم.
گشتهام پیشِ خَلق خوار و ذلیل / زان که نه ریش دارم و نه سبیل
در برابر مردم خوار و بیارزش شدهام، زیرا نه ریش دارم و نه سبیل.
در سر و پام نیست کفش و کلاه / که چرا قد من بود کوتاه
برای سر و پایم کلاه و کفشی ندارم و از کوتاه بودن قدم ناراحتم.
لخت و بیبرگ و بینوا شدهام / مثل یک بچّه گدا شدهام
برهنه، بیچیز و درمانده شدهام و مانند کودکی گدا به نظر میرسم.
من به کلّی ز جامه عریانم / جوجه مرغ دو روزه را عالم
من کاملاً از لباس عریان و بیپوششم و وضعم مانند جوجهمرغی بسیار کوچک و ناتوان است.
ننهام متّصل کتک زَنَدم / پدم بام و عمه چک زَنَدم
مادرم پیوسته مرا کتک میزند و پدرم و عمهام نیز مرا میزنند.
مردمان بزرگ را در تن / کُت و سرداری است و پیراهن
آدمهای بزرگ کت، سرداری و پیراهن بر تن دارند.
بهر خود جامههای نو ببُرند / هرچه خواهند هر زمان بخورند
آنها برای خود لباسهای نو تهیه میکنند و هرچه بخواهند، هر وقت که بخواهند، میخورند.
هرکجا میلشان کشد بروند / تابع میل هیچ کس نشوند
هرجا که دلشان بخواهد میروند و از خواسته و فرمان هیچکس پیروی نمیکنند.
پس من آیا چه وقت خان گردم؟ / صاحب قدرت و توان گردم؟
پس من چه زمانی بزرگ و صاحباختیار خواهم شد و قدرت و توان پیدا خواهم کرد؟
من هم ار خود بزرگ کردم و مَرد / کارهای بزرگ خواهم کرد
اگر من نیز بزرگ شوم و مردی کامل گردم، کارهای بزرگ انجام خواهم داد.
ابتدا درس دهقنت خوانم / تا ره و رسم دهقنت دانم
نخست دانش کشاورزی میآموزم تا راه و رسم دهقانی را بدانم.
بعد چندی کلنگ و گاله و بیل / میکنم از برای خود تحصیل
پس از مدتی کلنگ، گاله و بیل برای خود فراهم میکنم.
گوسفندی و گاومیش و بزی / گندمی، ماشی، ارزنی، ارزی
گوسفند، گاومیش و بز پرورش میدهم و گندم، ماش، ارزن و دیگر دانهها میکارم.
پیش گیرم طریق دهقانی / در کمال صفا و آسانی
راه کشاورزی را در پیش میگیرم و با آرامش و سادگی به آن کار میپردازم.
می کنم قطعه زمینی شخم / از پس شخم میفشانم تخم
قطعهای زمین را شخم میزنم و پس از آن در زمین شخمخورده بذر میافشانم.
گندمم چون به بار آمد و جو / متموّل شوم به گاه درو
وقتی گندم و جویم به محصول برسد، هنگام درو ثروتمند خواهم شد.
بعد کمکم زمین زیاده کنم / از زمین خود استفاده کنم
سپس بهتدریج زمین بیشتری به دست میآورم و از زمین خود بهرهبرداری میکنم.
صاحب خانه و علاقه شوم / با حمار و بعیر و ناقه شوم
خانه و ملک و زمین پیدا میکنم و صاحب الاغ، شتر نر و شتر ماده میشوم.
ناز و نعمت چو در زمین باشد / کار من در زمین همین باشد
وقتی آسایش و نعمت در زمین فراهم باشد، کار و زندگی من نیز در همان زمین خواهد گذشت.
کار من گیرد از زمین بالا / میشوم از برای خویش آقا
کار و ثروتم از راه زمین رونق میگیرد و خودم صاحباختیار و ارباب خویش میشوم.
منّت هیچکس نخواهم بُرد / نان بازوی خویش خواهم خورد
منت هیچکس را نمیکشم و با حاصل تلاش و زحمت خود زندگی میکنم.
در ادارات نوکری نکنم / نوکری را به دیگری نکنم
در ادارهها به خدمت و نوکری کسی درنمیآیم و خود نیز کسی را به نوکری نمیگیرم.
نوکر گاو و گوسفند شوم / من از این کار سربلند شوم
به جای خدمت به انسانها، نگهدار و خدمتگزار گاو و گوسفند میشوم و از این کار احساس سربلندی میکنم.
تا رود کارِ کِشت از پیشم / بندهی خویش و خواجهی خویشم
تا وقتی کار کشاورزیام رونق داشته باشد، هم فرمانروای خود هستم و هم زندگیام را با دست و کوشش خود اداره میکنم.
«
تفسیر کلی
این شعر با زبانی طنزآمیز، نارضایتی کودکی را از کوتاهی قد و نداشتن نشانههای ظاهری بزرگی مانند ریش، سبیل، کفش و کلاه بیان میکند. کودک گمان میکند احترام و ارزش اجتماعی انسان به ظاهر و سن او وابسته است و از همین رو خود را در برابر مردم خوار و ذلیل میبیند. ایرج میرزا از زبان کودک، نگاه سطحی جامعه به مفهوم بزرگی و شخصیت را بهنقد میکشد و این تصور سادهلوحانه را برجسته میسازد. شعر در عین سادگی، طنزی دلنشین درباره میل انسان به بزرگشدن و جستوجوی اعتبار در نشانههای ظاهری است.



