ای پسر لحظه ای تو گوش بده

ایرج میرزا – مثنوی شماره 5
داستان دو موش
ای پسر لحظه ای تو گوش بده
گوش بر قصّه ی دو موش بده
که یکی پیر بود و عاقل بود
دگری بچه بود و جاهل بود
هر دو در کنج سقف یک خانه
داشتند از برای خود لانه
گربه ای هم در آن حوالی بود
کز دغل پر، ز صدق خالی بود
چشم گربه به چشم موش افتاد
به فریبش زبان چرب گشاد
گفت ای موش جان چه زیبایی
تو چرا پیش من نمی آیی
هرچه خواهد دل تو، من دارم
پیش من آ که پیش تو آرم
پیر موش این شنید و از سر پند
گفت با موش بچه کای فرزند
نروی، گربه گول می زندت
دور شو ورنه پوست می کندت
بچه موش سفیه بی مشعر
این سخن را نکرد از او باور
گفت مَنعَم ز گربه از پی چیست
او مرا دوست است، دشمن نیست
گربه هم از قبیله ی موش است
مثل ما صاحب دُم و گوش است
تو ببین چشم او چه مقبول است
چه صدا نازک است و معقول است
باز آن پیر موش کارآگاه
گفت با موش بچه ی گمراه
به تو می گویم ای پسر در رو
حرف این کهنه گرگ را مشنو
گفت موشک که هیچ نگریزم
از چنین دوس من نپرهیزم
گربه زین گفتگو چو گل بشکفت
بار دیگر ز مکر و حیله بگفت
من رفیق توام مترس بیا
ترس بیهوده از رفیق چرا
پیر موش از زبان آن فرتوت
ماند مات و معطل و مبهوت
گفت وه ! این چقدر طنّاز است
چه زبان باز و حیله پرداز است
بچه موش سفیه بی ادراک
گفت من می روم ندارم باک
بانگ زد پیر موش کای کودن
این قدر حرف های مفت مزن
تو که باشی و گربه کیست، الاغ !
رفتن و مردنت یکی است الاغ !
گربه با موش آشنا نشود
گرگ با بره هم چَرا نشود
پر دغل گربه ی به فن استاد
باز آهسته لب به نطق گشاد
گفت این حرف ها تو گوش مکن
گوش بر حرف پیر موش مکن
پیرها غالبا خِرف باشند
از ره راست منحرف باشند
نُقل و بادام دارم و گردو
من به تو می دهم بده تو به او
بچه حرف نشنو ساده
به قبول دروغ آماده
سخن کذب گربه صدق انگاشت
رفت و فورا بنای ناله گذاشت
که به دادم رسید مُردم من
بی جهت گول گربه خوردم من
دُمم از بیخ کند و دستم خورد
شکمم پاره کرد و گوشم بُرد
پنجه اش رفت تا جگر گاهم
من چنین دوست را نمی خواهم
پیر موشش جواب داد برو
بعد از این پند پیر را بشنو
هرکه حرف بزرگتر نشنید
آن ببیند که بچّه موش بدید
معنی بیتهای نخستین
ای پسر لحظه ای تو گوش بده
گوش بر قصّه ی دو موش بده
ای پسر، لحظهای توجه کن و به داستان دو موش گوش بسپار.
که یکی پیر بود و عاقل بود
دگری بچه بود و جاهل بود
یکی از آن دو موش پیر و خردمند بود و دیگری جوان و نادان.
هر دو در کنج سقف یک خانه
داشتند از برای خود لانه
هر دو موش در گوشهای از سقف خانه برای خود لانهای ساخته بودند.
گربه ای هم در آن حوالی بود
کز دغل پر، ز صدق خالی بود
در آن نزدیکی گربهای زندگی میکرد که سراسر نیرنگ و فریب بود و هیچ صداقتی نداشت.
چشم گربه به چشم موش افتاد
به فریبش زبان چرب گشاد
چشم گربه به موش افتاد و برای فریب دادن او با سخنان شیرین و دلفریب شروع به صحبت کرد.
گفت ای موش جان چه زیبایی
تو چرا پیش من نمی آیی
گربه گفت: ای موش عزیز، چه زیبا هستی! چرا نزد من نمیآیی؟
هرچه خواهد دل تو، من دارم
پیش من آ که پیش تو آرم
هر چیزی را که دلت بخواهد، من دارم؛ نزد من بیا تا آن را برایت فراهم کنم.
پیر موش این شنید و از سر پند
گفت با موش بچه کای فرزند
موش پیر این سخنان را شنید و از روی خیرخواهی به موش جوان گفت:
نروی، گربه گول می زندت
دور شو ورنه پوست می کندت
نزد گربه نرو؛ او تو را فریب میدهد. از او دور شو، وگرنه تو را میکشد.
بچه موش سفیه بی مشعر
این سخن را نکرد از او باور
موش جوان نادان و بیخرد، سخن موش پیر را باور نکرد.
گفت مَنعَم ز گربه از پی چیست
او مرا دوست است، دشمن نیست
گفت: چرا مرا از گربه بازمیداری؟ او دوست من است، نه دشمن من.
گربه هم از قبیله ی موش است
مثل ما صاحب دُم و گوش است
گربه هم مانند موش از موجوداتی دمدار و گوشدار است و به گمان من از جنس ماست.
تو ببین چشم او چه مقبول است
چه صدا نازک است و معقول است
ببین چشمانش چقدر زیباست و صدایش چه لطیف و دلنشین است.
باز آن پیر موش کارآگاه
گفت با موش بچه ی گمراه
آن موش پیر و آگاه دوباره به موش جوان گمراه گفت:
به تو می گویم ای پسر در رو
حرف این کهنه گرگ را مشنو
ای پسر، به تو میگویم که از اینجا دور شو و به سخنان این گرگ پیر و فریبکار گوش نده.
گفت موشک که هیچ نگریزم
از چنین دوس من نپرهیزم
موش جوان گفت: من از چنین دوستی نمیترسم و از او دوری نخواهم کرد.
گربه زین گفتگو چو گل بشکفت
بار دیگر ز مکر و حیله بگفت
گربه از شنیدن این سخنان بسیار خوشحال شد و بار دیگر با نیرنگ و فریب شروع به صحبت کرد.
من رفیق توام مترس بیا
ترس بیهوده از رفیق چرا
گفت: من دوست تو هستم؛ نترس و بیا. چرا باید از دوست خود بیهوده بترسی؟
پیر موش از زبان آن فرتوت
ماند مات و معطل و مبهوت
موش پیر از شنیدن سخنان آن گربهی سالخورده، حیران و درمانده شد.
گفت وه ! این چقدر طنّاز است
چه زبان باز و حیله پرداز است
گفت: شگفتا، این گربه چقدر زبانباز و سخنور است و چه خوب نیرنگ میورزد!
بچه موش سفیه بی ادراک
گفت من می روم ندارم باک
موش جوان نادان و بیفکر گفت: من میروم و هیچ ترسی ندارم.
بانگ زد پیر موش کای کودن
این قدر حرف های مفت مزن
موش پیر فریاد زد: ای نادان، اینقدر سخنان بیهوده نگو.
تو که باشی و گربه کیست، الاغ !
رفتن و مردنت یکی است الاغ !
تو در برابر گربه چه هستی و گربه کیست؟ ای نادان، رفتن تو نزد گربه همان و مردنت همان!
گربه با موش آشنا نشود
گرگ با بره هم چَرا نشود
گربه هرگز با موش دوست و همدم واقعی نمیشود؛ همانگونه که گرگ با بره در یک چراگاه نمیچرد.
پر دغل گربه ی به فن استاد
باز آهسته لب به نطق گشاد
گربهی بسیار فریبکار و حیلهگر که در نیرنگ مهارت داشت، دوباره آرام شروع به سخن گفتن کرد.
گفت این حرف ها تو گوش مکن
گوش بر حرف پیر موش مکن
گفت: به این سخنان گوش نده و به حرفهای موش پیر توجه نکن.
پیرها غالبا خِرف باشند
از ره راست منحرف باشند
پیرها بیشتر اوقات ناتوان و کمخرد میشوند و از راه درست منحرف هستند.
نُقل و بادام دارم و گردو
من به تو می دهم بده تو به او
من نقل و بادام و گردو دارم؛ آنها را به تو میدهم، پس با من بیا.
بچه حرف نشنو ساده
به قبول دروغ آماده
موش جوان که حرفناشنو و سادهلوح بود، آماده بود هر دروغی را باور کند.
معنی بیتهای پایانی
سخن کذب گربه صدق انگاشت / رفت و فورا بنای ناله گذاشت
موش، سخن دروغ گربه را باور کرد و گمان برد که راست میگوید؛ سپس گربه بهسرعت شروع به ناله و فریاد کرد.
که به دادم رسید مُردم من / بی جهت گول گربه خوردم من
گربه فریاد میزد: به دادم برسید، دارم میمیرم! من بیدلیل فریب موش را خوردم.
دُمم از بیخ کند و دستم خورد / شکمم پاره کرد و گوشم بُرد
او ادعا کرد که موش دمش را از ریشه کنده، دستش را گاز گرفته، شکمش را پاره کرده و گوشش را بریده است.
پنجه اش رفت تا جگر گاهم / من چنین دوست را نمی خواهم
گربه گفت پنجهی موش تا جگرگاهش فرو رفته است و افزود: من چنین دوستی را نمیخواهم.
پیر موشش جواب داد برو / بعد از این پند پیر را بشنو
موش پیر در پاسخ گفت: برو و از این پس به پند و اندرز بزرگترها گوش کن.
هرکه حرف بزرگتر نشنید / آن ببیند که بچّه موش بدید
هرکس به سخن و تجربهی بزرگترها توجه نکند، به سرنوشتی گرفتار میشود که بچهموش گرفتار شد.
تفسیر کلی
این شعر با زبانی ساده و داستانی، تقابل تجربه و نادانی را در قالب دو موش به تصویر میکشد. موش پیر نماد عقل، احتیاط و دوراندیشی است، در حالی که موش جوان نمایندهٔ خامی و بیتجربگی به شمار میآید. حضور گربهٔ حیلهگر نیز نمادی از خطرها و انسانهای فریبکار پیرامون زندگی است. شاعر با دعوت مخاطب به گوش دادن، زمینهٔ بیان پندی اخلاقی دربارهٔ اهمیت خردورزی و شناخت نیرنگ دیگران را فراهم میکند.



