خدایا تا به کی ساکت نشینم

ایرج میرزا – عارف نامه
مثنوی شماره 8
خدایا تا به کی ساکت نشینم
من اینها جمله از چشم تو بینم
همه ذرّات عالم منتر توست
تمام حقهها زیرِ سر توست
چرا پا توی کفش ما گذاری؟
چرا دست از سر ما بر نداری؟
به دست تست وُسع و تنگ دستی
تو عزت بخشی و ذلت فرستی
تو این آخوند و ملّا آفریدی
تو توی چُرت ما مردم دویدی
خداوندا مگر بیکار بودی
که خلق مار در بُستان نمودی؟
چرا هر جا که دابی زشت د یدی
برای ما مسلمانان گزیدی
میان مسیو و آقا چه فرق است
که او در ساحل این در دجله غرق است
به شرع احمدی پیرایه بس نیست؟
زمان رفتن این خار و خس نیست؟
بیا از گردن ما زنگ واکن
ز زیر بار خر ملّا رها کن
واژگان کلیدی : شعر ایرج میرزا در مورد آخوند شیخ روحانی
معنی بیتهای شعر
خدایا تا به کی ساکت نشینم / من اینها جمله از چشم تو بینم
خدایا، تا چه زمانی خاموش بنشینم؟ من همه این نابسامانیها و رفتارها را از جانب تو و زیر نظر تو میبینم.
همه ذرّات عالم منتر توست / تمام حقهها زیرِ سر توست
همه اجزای جهان فرمانبردار تو هستند و گویی تمام این نیرنگها و حیلهها به خواست و تدبیر تو انجام میشود.
چرا پا توی کفش ما گذاری؟ / چرا دست از سر ما بر نداری؟
چرا در کار ما دخالت میکنی و چرا ما را آسوده نمیگذاری؟
به دست تست وُسع و تنگ دستی / تو عزت بخشی و ذلت فرستی
فراخی روزی و تنگدستی به دست توست؛ تویی که به کسی عزت میدهی و دیگری را خوار و ذلیل میکنی.
تو این آخوند و ملّا آفریدی / تو توی چُرت ما مردم دویدی
تو این آخوندها و ملاها را آفریدی و خودت آنان را در زندگی و آسایش ما مردم وارد کردی و آرامش ما را برهم زدی.
خداوندا مگر بیکار بودی / که خلق مار در بُستان نمودی؟
خدایا، مگر بیکار بودی که چنین موجود زیانکاری را در باغ زندگی ما آفریدی؟
چرا هر جا که دابی زشت د یدی / برای ما مسلمانان گزیدی
چرا هر جا موجودی زشت و ناپسند دیدی، همان را برای ما مسلمانان برگزیدی؟
میان مسیو و آقا چه فرق است / که او در ساحل این در دجله غرق است
میان یک فرد فرنگی و یک آقای مسلمان چه تفاوتی است که یکی در ساحل این رود دجله غرق میشود؟
به شرع احمدی پیرایه بس نیست؟ / زمان رفتن این خار و خس نیست؟
آیا برای آیین پیامبر اسلام، همین پیرایهها و افزودههای بیهوده کافی نیست؟ آیا زمان آن نرسیده است که این خار و خاشاک و عناصر مزاحم کنار بروند؟
بیا از گردن ما زنگ واکن / ز زیر بار خر ملّا رها کن
بیا زنجیر و سنگینی این گرفتاری را از گردن ما باز کن و ما را از زیر بار سنگین و تحمیلیِ ملای نادان رها ساز.
«»
تفسیر کلی
شاعر در این ابیات با لحنی اعتراضی و طنزآمیز، خداوند را خطاب قرار میدهد و از دخالت او در سرنوشت انسانها گلایه میکند. او همه رویدادهای جهان، از توانگری و تنگدستی تا عزت و خواری، را وابسته به اراده الهی میداند و از این بیاختیاری انسان شکایت دارد. تعبیرهایی چون «پا توی کفش ما گذاشتن» و «دست از سر ما برنداشتن» به کلام حالتی عامیانه، صمیمی و انتقادی بخشیدهاند. در مجموع، شعر بازتابی از پرسش انسان درباره عدالت، اختیار و چرایی نابرابریهای زندگی است.



